Alî Şîr Nevâyî’nin Hamsesinde Edebî Himaye Geleneği:

Sedd-i İskenderî Örneği

Yazarlar

DOI:

https://doi.org/10.5281/zenodo.12518731

Anahtar Kelimeler:

Himmet, Edebî Himaye, Patronaj, Alî Şîr Nevâyî, Hamse, Sedd-i İskenderî

Özet

Türk edebiyatının on beşinci yüzyılda eserlerini millî bir dil şuuru ile kaleme alan meşhur şairi Alî Şîr Nevâyî (1441-1501) yalnızca doğup büyüdüğü topraklarda değil, bütün Türk dünyasında tanınıp örnek alınmış ve ünü yaşadığı yüzyıldan itibaren çağları aşmış değerli bir şahsiyettir. Yazdığı yirmi dokuz eseriyle klasik Çağatay edebiyatının oluşup gelişmesini sağlayan Nevâyî, şair, âlim ve devlet adamı kimliğiyle Türk kültür dünyamıza çok önemli katkılarda bulunmuştur. Onun bu eserleri içerisinde 1483-1485 yılları arasında kaleme aldığı ve edebiyatımızda ilk örnek olması hasebiyle özel bir yere sahip olan beş mesneviden oluşan hamsesi, şairin sanatına ve düşünce dünyasına dair çalışmaları daha da ileriye taşıyabilecek zengin bir kaynak olarak karşımızda durmaktadır. Nevâyî, devrinde önemli devlet adamları tarafından himaye edilmekle beraber kendisi de sanatın ve sanatkârın hamiliğini üstlenmiş şahsiyetler arasındadır. Hamsedeki mesnevilere bu nazarla bakıldığında şairin burada hayatı boyunca önem verdiği edebî himaye konusunda çeşitli değerlendirmeler yaptığı görülmektedir. Nitekim Nevâyî’nin edebî himaye konusuna dair düşüncelerini, söz konusu mesnevilerinde yer yer değinmekle beraber, 1485 yılında kaleme aldığı Sedd-i İskenderî mesnevisinde ayrı bir bölüm hâlinde işlediği “himmet” bahsi içerisinde genişçe ifade ettiği tespit edilmiştir. Bu çalışmada Nevâyî’nin edebî himaye konusundaki düşüncelerini, söz konusu eserdeki bölüm ve beyitlerden örnekler sunarak incelemeyi ve bu konudaki araştırmalara katkı sağlamayı amaçlamaktayız.

Referanslar

Aka, İsmail. Timurlular Devleti Tarihi. Ankara: Berikan Yayınevi, 2010.

Aka, İsmail. Mirza Şahruh ve Zamanı, Ankara: TTK, 1994.

Akbıyık, Hayrunnisa A. “Timurluların Bilim ve Sanata Yaklaşımları ve Bazı Son Dönem Sanatkârları.” Bilig, s. 30 (Yaz 2004): 151-171.

Alî Şîr Nevâyî. Ferhâd ü Şîrîn: İnceleme-Metin. Hazırlayan Gönül Alpay Tekin. İstanbul: TDK, 2012.

Alî Şîr Nevâyî. Hayretü’l-Ebrâr. Hazırlayanlar Vahit Türk ve Şaban Doğan. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 2015.

Alî Şîr Nevâyî. Leylî vü Mecnûn. Hazırlayan Ülkü Çelik Şavk. Ankara: TDK, 2011.

Alî Şîr Nevâyî. Mecâlisü’n-Nefâyîs. Hazırlayan Kemal Eraslan. Çeviren A. Naci Tokmak. Ankara: TDK, 2015.

Alî Şîr Nevâyî. Sedd-i İskenderî: İnceleme-Metin. Hazırlayan Hatice Tören. Ankara: TDK, 2001.

Armutlu, Sadık. “Zâtî: Hayatı, Kişiliği, Sanatı ve Eserleri.” Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, s. 22 (Ekim 2018): 1935-1956.

Babür, Yusuf. “Divan Şiirinde İlk Dönem Bazı Veli ve Mutasavvıflar.” Türkiyat Mecmuası 31, s. 1 (2021): 123-157.

Benlioğlu, Selman. Saray ve Mûsikî: III. Selim ve II. Mahmud Dönemlerinde Mûsikînin Himâyesi. İstanbul: Dergâh, 2018.

Benlioğlu, Selman. “İlk Dönem Abbâsî Sarayında Mûsikî.” Yüksek Lisans Tezi. Uludağ Üniversitesi, 2011.

Boldırev, A. N. “Çağdaşlarının Hikâyelerinde Nevayî.” Çeviren Rasime Uygun. TDAY Belleten (1988): 205-230.

Demirci, Mehmet. “Himmet.” TDVİA, c. 18. İstanbul: TDV, 1998.

Devletşah, Devletşah Tezkiresi. Hazırlayan Necati Lugal. c. 1-4. İstanbul: Kervan Yayınları, 1977.

Durmuş İsen, Tûbâ Işınsu. Tutsan Elini Ben Fakîrin: Osmanlı Edebiyatında Hamilik Geleneği. İstanbul: Doğan, 2009.

Durmuş İsen, Tûbâ Işınsu. Şair ve Sultan: Osmanlı’da Edebî Himaye. İstanbul: Muhit, 2021.

Gazi Zahirüddin Muhammed Babur. Vekayi: Babur’un Hâtıratı. Çeviren Reşit Rahmeti Arat. c. 1-2. Ankara: TTK, 1985, 1987.

İnalcık, Halil. Şâir ve Patron: Patrimonyal Devlet ve Sanat Üzerine Sosyolojik Bir İnceleme. Ankara: Doğu Batı, 2011.

İnalcık, Halil. “Klasik Edebiyat Menşei: İrani Gelenek, Saray İşret Meclisleri ve Musâhib Şâirler.” Türk Edebiyatı Tarihi I, hazırlayan Talât Sait Halman ve öte., 233-294. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006.

İpekten, Halûk. Divan Edebiyatında Edebî Muhitler. İstanbul: MEB, 1996.

İpşirli, Mehmet. “Musâhib.” TDVİA. c. 31. Ankara: TDV, 2020.

Kurnaz, Cemal. “Hümâ.” TDVİA. c. 18. İstanbul: TDV, 1998.

Mütercim Âsım Efendi. el-Okyânûsu’l-Basît fî Tercemeti’l-Kâmûsu’l-Muhît, c. 1-6 (İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2013-2014). http://www.kamus.yek.gov.tr (erişim 07.01.2024).

Ökten, Ertuğrul. “Câmî ve Meclis: Timurlu Ortamında Bir İnceleme.” Zemin, s. 3 (2022): 162-185.

Ölmez, Zühal. “Çağatay Edebiyatı ve Çağatay Edebiyatı Üzerine Araştırmalar.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 5, s. 9, (2007): 173-219.

Özdarendeli, Nursel. “Çağdaşlarının Dilinden Ali Şir Nevayî.” Turkish Studies 8, s. 9 (Summer 2013): 2043-2054.

Rejepova, Arazgül. “Timurlularda Kültürel Hayat ve Sultan Baykara Dönemi.” Yüksek Lisans Tezi. Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, 2019.

Steingass, Francis Joseph. Persian-English Dictionary, (Beyrut: Mektebetu Lübnan, 1998).

Şeker, Şemsettin. Ders ile Sohbet Arasında: On Dokuzuncu Asır İstanbulu’nda İlim, Kültür ve Sanat Meclisleri. İstanbul: Zeytinburnu Belediyesi, 2013.

Şemseddin Sami. Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: Kapı Yayınları, 2004.

Şen, Yasin. “Bâbürnâme’ye Göre Ali Şir Nevâyî.” Türk Dünyası, s. 37 (2014): 41-50.

Subtelny, Maria Eva. “The Poetic Circle at the Court of the Timurid Sultan Husain Baiqara and its Political Significance.” PhD diss. Harvard University, 1979.

Şimşek, Zehra. “Alî Şîr Nevâyî’nin Hamsesindeki Hikâyeler Dışında Kalan Bölümler Üzerine Bir İnceleme.” Doktora Tezi. İstanbul Üniversitesi, 2022.

Tatlısumak, Uğur. “Osmanlı Uleması ve Patronaj İlişkisi.” Doktora Tezi. Selçuk Üniversitesi, 2016.

Türk Dil Kurumu. Türkçe Sözlük. 12. bs. Ankara: TDK, 2023. https://sozluk.gov.tr/ (erişim 07.01.2024).

Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul, Kabalcı, 2016.

Vankulu Mehmed Efendi. Vankulu Lügati. c. 1-2. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2014-2015. http://www.kamus.yek.gov.tr/ (erişim 07.01.2024).

Yıldıran Sarıkaya, Meliha. “Dîvân-ı Hikmet ve Garib-nâme’de Himmet.” Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, s. 28 (2022): 583-615.

Yunus Emre. Dîvân: Seçmeler. Hazırlayan Mustafa Tatçı. 6. bs. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2021.

Yüksel, Musa Şamil. “Din-Siyaset-Ekonomi Arasında Timurlularda ‘Himaye Sistemi’.” 16. Türk Tarih Kongresi Bildirileri, c. 2, 217-228. Ankara: TTK, 2015.

Yüksel, Musa Şamil. “Arap Kaynaklarına Göre Timur ve Din.” Tarih İncelemeleri Dergisi 23, s. 1 (Temmuz 2008): 239-258.

Yüksel, Musa Şamil. “Şahruh’un Sünnî Canlandırma Siyaseti.” Tarih Okulu Dergisi, s. 5 (2009): 95-110.

İndir

Yayınlanmış

2024-06-28

Nasıl Atıf Yapılır

Şimşek, Zehra. “Alî Şîr Nevâyî’nin Hamsesinde Edebî Himaye Geleneği:: Sedd-I İskenderî Örneği”. Zemin, no. 7 (Haziran 28, 2024): 118–143. Erişim Temmuz 16, 2024. https://zemindergi.com/index.php/pub/article/view/98.

Sayı

Bölüm

Makaleler