Etik İlkeler ve Yayın Politikası

Zemin’de yayın süreçleri, tarafsız ve saygın bilginin gelişmesine hizmet edecek biçimde yürütülür. Dergi, yayın etiğinde Yayın Etiği Komitesi’nin (Committee on Publication Ethics, COPE) Temel Uygulamalarını (Core Practices) esas alır; yazar, hakem, editör ve yayıncıdan oluşan bütün paydaşlarının aşağıdaki sorumlulukları yerine getirmesini bekler. Zemin, bütün araştırma makalelerinde çift kör haricî hakemlik uygular ve gönderiden yayıma kadar her aşamayı bu ilkeler doğrultusunda düzenler. Aşağıdaki esaslar, COPE’un açık erişimle yayımladığı rehberler ve akış şemaları gözetilerek hazırlanmıştır (bkz. https://publicationethics.org).

1. Tarafların Etik Sorumlulukları

1.1. Yazarların Sorumlulukları

Gönderilen yazının, derginin alanına uygun, özgün ve araştırmaya dayalı olması yazarın sorumluluğundadır. Yazı; intihal, sahtecilik, çarpıtma, mükerrer yayım, dilimleme, haksız yazarlık ve destekleyen kuruluşu gizlemek gibi bilimsel yayın etiğine aykırı unsurlar taşımamalıdır. Bir yazı aynı anda birden çok dergiye gönderilemez ve daha önce, başka bir dilde dahi olsa, yayımlanmış olamaz. Atıf yapılan bütün kaynaklar kaynakçada eksiksiz ve doğru biçimde gösterilmelidir. Yazarlar, editör talep ettiğinde çalışmanın dayandığı ham veriyi yahut birincil kaynak nüshalarını sunmakla yükümlüdür. Yazarlar, değerlendirme aşamasındaki yahut yayımlanmış bir yazıda bir hata fark ettiklerinde gecikmeksizin editöre bildirmek ve düzeltme yahut geri çekme için editörle iş birliği yapmakla yükümlüdür. Dergiye yazı gönderen yazarların, derginin yayım ve yazım ilkelerini okuyup kabul ettiği varsayılır. Yazarlar, Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi’ni de dikkate almalıdır. Üretken yapay zekâdan yararlanılması hâlinde bunun beyanı, derginin Yapay Zekâ Kullanım Politikası’na tabidir.

1.2. Hakemlerin Sorumlulukları

Hakemler, yazıyı akademik niteliği yükseltme sorumluluğuyla değerlendirir. Yalnızca uygun bir değerlendirme yapacak uzmanlığa sahip oldukları, gizliliğe riayet edebilecekleri ve yazıya dair ayrıntıları gizli tutabilecekleri yazıların hakemliğini kabul etmelidirler. Değerlendirme sırasında ve sonrasında yazıya dair hiçbir bilgi başkalarıyla paylaşılamaz; yazının tamamı yahut bir kısmı, gizlilik ilkesini ihlal edeceğinden, üçüncü taraf sistemlere, üretken yapay zekâ araçları dâhil, yüklenemez (bkz. Yapay Zekâ Kullanım Politikası). Hakemler yalnızca yazının içeriğini ve akademik ölçütlere uygunluğunu değerlendirir; kendi görüşlerinden farklı oluş, değerlendirmeyi etkilememelidir. Raporlar nesnel ve ölçülü olmalı, hakaret ve itham içeren ifadelerden kaçınmalıdır. Olumsuz kararlarda, kararın dayandığı eksik ve kusurlu hususlar somut biçimde gösterilmelidir. Hakemler, kendilerine tanınan sürede değerlendirmeyi tamamlamalı, değerlendirmeyeceklerse makul bir süre içinde dergiyi bilgilendirmelidir. Hakemler, fark ettikleri çıkar çatışmalarını beyan eder ve süreçten çekilir.

1.3. Editörlerin Sorumlulukları

Editörler, derginin alanına katkı sağlayacak yazıları değerlendirme sürecine kabul eder ve kararlarını akademik ölçütlere göre verir. Kabul yahut reddedilen yazılar ve yazarlarıyla herhangi bir çıkar çatışması içinde olamazlar. Bir yazıyı kabul yahut reddetme yetkisi ve sorumluluğu editörlere aittir. Hakem ve yazar kimliklerinin karşılıklı gizliliğini korumak, gönderilen yazıların intihal taramasından geçmesini sağlamak ve ön inceleme, hakemlik, düzenleme ve yayım süreçlerinin vaktinde ve sağlıklı tamamlanmasını gözetmek editörlerin görevidir. Editörler, kararlarında akademik kaygıyı her tür şahsî yahut ticarî mülahazanın önünde tutar.

2. Editör-Yazar Çıkar Çatışması Politikası

Zemin, Baş Editör, editörler, alan editörleri, Yayın Kurulu üyeleri ve her tür editoryal görevli (“editör-yazarlar”) tarafından gönderilen yazılar için özel bir usul izler. Bir editör-yazar araştırma makalesi gönderdiğinde, kendi çalışmasına ve son üç yıldaki yakın çalışma arkadaşlarının çalışmalarına ilişkin bütün editoryal kararlardan tamamen çekilir. Süreci, çıkar çatışması bulunmayan bağımsız bir sorumlu editör yönetir; editör-yazar, olağan yazar panelinin ötesinde hakem kimliklerine, raporlara yahut kararlara erişemez. Bu yazılar da diğer bütün yazılarla aynı usulde, en az iki bağımsız hakemle çift kör haricî hakemliğe tabidir. Hakemler çıkar çatışmalarını beyan eder; son üç yılda birlikte çalışmış kişiler, aynı bölümden olanlar yahut malî bağı bulunanlar hakem olarak görevlendirilmez. Kabul edilen bu tür yazılarda, çalışmanın bir Yayın Kurulu üyesince gönderildiğini ve bağımsız bir editörce haricî hakemlikle yürütüldüğünü belirten bir şeffaflık notu yer alır. Yoğunlaşmayı önlemek için, bir yılda yayımlanan araştırma makalelerinin en çok yüzde 15’i editör-yazar imzalı olabilir ve hiçbir editör bir cilt yılında birden çok araştırma makalesi yayımlayamaz. Dergi; görevlendirme, hakem seçimi, çıkar çatışması denetimleri ve kararlar dâhil bütün editoryal kayıtları beş yıl saklar ve talep edildiğinde dizinleyici kuruluşlara sunar.

3. Yazarlık ve Katkı

Yazarlık, çalışmaya esaslı katkı yapmış kişilere hasredilir. Bir kişinin yazar sayılabilmesi için çalışmanın tasarımına, verinin toplanması yahut çözümlenmesine ya da metnin yazılması veya eleştirel gözden geçirilmesine fiilen katkı sağlamış olması, yayımlanacak nüshayı onaylaması ve çalışmanın bütününden sorumluluk almayı kabul etmesi beklenir. Yalnızca unvanı, kıdemi yahut maddî desteği sebebiyle kişi yazar gösterilemez; fiilen katkı sağlamış kişiler de yazarlıktan dışlanamaz. Çok yazarlı çalışmalarda yazarların katkılarının, tavsiye edilen biçimde CRediT taksonomisi kullanılarak makale sonunda açıkça beyan edilmesi beklenir. Sorumlu yazar, bütün yazarların gönderiyi ve yazar sıralamasını onayladığını taahhüt eder. Yazarlığa ilişkin değişiklik talepleri (ekleme, çıkarma yahut sıralama değişikliği) yalnızca bütün yazarların yazılı muvafakatiyle ve gerekçesiyle değerlendirilir. Katkısı yazarlık eşiğinin altında kalanlar teşekkür bölümünde anılabilir.

4. Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiğine Aykırı Eylemler

Aşağıdaki tanımlar, Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi’nin 4. maddesi esas alınarak verilmiştir. Bilimsel araştırma ve yayın etiğine aykırı başlıca eylemler şunlardır:

  1. İntihal: Başkalarının özgün fikirlerini, yöntemlerini, verilerini yahut eserlerini bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan kısmen yahut tamamen kendi eseri gibi göstermek.
  2. Sahtecilik: Gerçekte var olmayan yahut tahrif edilmiş verileri araştırmada kullanmak.
  3. Çarpıtma: Araştırma kayıtlarını yahut verileri tahrif etmek, kullanılmayan cihaz yahut materyali kullanılmış gibi göstermek, destek alınan kişi yahut kuruluşların çıkarı doğrultusunda sonuçları biçimlendirmek.
  4. Mükerrer yayım: Aynı araştırma sonuçlarını, akademik atama ve yükselmelerde ayrı yayınlar olarak sunmak üzere birden çok kez yayımlamak.
  5. Dilimleme: Bir araştırmanın bütünlüğünü bozacak biçimde sonuçları parçalara ayırıp birden çok yayın hâline getirmek ve bunları ayrı eserler gibi sunmak.
  6. Haksız yazarlık: Katkısı olmayanı yazarlar arasına katmak yahut katkısı olanı dışarıda bırakmak, yazar sıralamasını gerekçesiz değiştirmek, nüfuz kullanarak yazarlığa dâhil olmak.

Diğer etik ihlal türleri arasında şunlar sayılır: destekleyen kişi, kurum yahut kuruluşları belirtmemek; sunulmamış yahut savunulup kabul edilmemiş tez ve çalışmaları sahibinin izni olmadan kaynak olarak kullanmak; insan ve hayvanlar üzerindeki araştırmalarda etik kurallara ve hasta haklarına uymamak; ilgili mevzuata aykırı klinik ve biyomedikal araştırma yürütmek; incelemekle görevlendirilen bir eserdeki bilgileri sahibinin izni olmadan yayımdan önce paylaşmak; araştırma için ayrılan kaynak ve imkânları amaç dışı kullanmak; dayanaksız ve kasıtlı etik ihlal isnadında bulunmak; katılımcı yahut kurum iznini almadan anket ve tutum verilerini yayımlamak; gerekli yazılı izinleri almadan araştırma yürütmek; mevzuata yahut Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmelere aykırı çalışmak; ve akademik atama ve yükselmelerde yanlış yahut yanıltıcı beyanda bulunmak. Bir başkasının özgün üslubunu birebir kullanmamak şartıyla anonim bilgilerin, alanın temel bilgilerinin ve matematiksel teorem ile ispatların kullanılması etik ihlal sayılmaz.

5. Suistimal İddialarının Soruşturulması ve Yaptırımlar

Gönderilmiş yahut yayımlanmış bir yazı hakkında, 4. maddede tanımlanan türden bir etik ihlal iddiası ulaştığında dergi, COPE akış şemalarını esas alır. İddia önce Baş Editör tarafından ön incelemeye alınır; ciddi ve dayanağı olan iddialarda, hakkında iddia bulunan yazardan yazılı savunma istenir ve makul bir cevap süresi tanınır. Gerekli görüldüğünde yazarın bağlı olduğu kurum yahut ilgili etik kurul bilgilendirilir. Soruşturma sürerken yazı, durumuna göre yayımdan alıkonabilir, askıya alınabilir yahut hakkında bir Endişe Beyanı yayımlanabilir. İddianın doğrulanması hâlinde, ağırlığına göre düzeltme yayımı, geri çekme, yazarın derginin gelecekteki gönderimlerinden men edilmesi ve kurumunun bilgilendirilmesi gibi tedbirler uygulanır. Asılsız çıkan iddialar kayda geçirilir ve hakkında iddia bulunan tarafın itibarı korunur. İhbarlar editor@zemindergi.com adresine yapılabilir ve ihbar edenin kimliği gizli tutulur.

6. İtiraz ve Şikâyet

Yazarlar, kendi yazıları hakkında verilen editoryal kararlara itiraz edebilir. İtiraz, kararın bildirilmesinden sonra makul bir süre içinde (tavsiye edilen otuz gün) editor@zemindergi.com adresine, değerlendirmenin hangi noktasına hangi bilimsel gerekçeyle itiraz edildiği açıkça belirtilerek yapılır. İtiraz, ilk kararda yer almamış bağımsız bir editör tarafından incelenir; gerekli görülürse yeni bir hakem görüşü alınır. Baş Editör’ün itiraz üzerine verdiği karar nihaîdir. Derginin işleyişi, etik uygulamaları yahut herhangi bir editör, hakem ya da yazarın tutumu hakkındaki şikâyetler de aynı adrese iletilir. Şikâyet, konusu olan kişiyle çıkar ilişkisi bulunmayan bir editör yahut Yayın Kurulu üyesince ele alınır; süreç gizlilik içinde yürütülür ve şikâyet sahibine makul süre içinde yazılı geri dönüş yapılır. İçeride çözülemeyen yahut Baş Editör’ün taraf olduğu şikâyetlerde dergi, COPE’un rehberliğine başvurur.

7. Düzeltme, Geri Çekme ve Endişe Beyanı

Zemin, yayımlanmış kayıt nüshasının bütünlüğünü korumayı taahhüt eder ve yayım sonrası düzeltmeleri COPE’un geri çekme rehber ilkeleri doğrultusunda yürütür. Yayımlanmış bir yazıda küçük bir hata (yazım, künye, sayfa yahut atıf hatası gibi) tespit edildiğinde, makaleye bağlı bir düzeltme notu (erratum/corrigendum) yayımlanır; özgün metin değiştirilmez, fakat düzeltme açıkça işaretlenir ve aynı DOI üzerinden erişilebilir kalır. Bulguları yahut sonuçları etkileyen ciddi hatalarda kapsamlı bir düzeltme yayımlanır. İntihal, veri sahteciliği, mükerrer yayım, haksız yazarlık yahut güvenilirliği ortadan kaldıran sair sebeplerle bir yazının geri çekilmesi gerektiğinde, makale sitede ve PDF üzerinde “Geri Çekildi” ibaresiyle açıkça etiketlenir; geri çekme gerekçesini ve kararı veren mercii belirten bir bildirim yayımlanır. Makale, kaydın sürekliliği için silinmez, erişimde tutulur. Bir yazının güvenilirliği hakkında soruşturma sürerken yahut kesin karara varılamadığında, okuru uyarmak üzere bir Endişe Beyanı yayımlanabilir. Düzeltme, geri çekme yahut endişe beyanı talepleri editor@zemindergi.com adresine iletilir; karar, ilgili tarafların görüşü alınarak Baş Editör ve Yayın Kurulu tarafından verilir.

İlgili politikalar: Ücret Politikası, Açık Erişim Politikası, Telif Hakkı ve Gizlilik Beyanı, İntihal Politikası, Yapay Zekâ Kullanım Politikası ve veri erişilebilirliğine dair esaslar (Makale Gönderim Rehberi) kendi sayfalarında düzenlenmiştir.