Evliyâ Çelebi’nin Bir “Günah Çıkarma” Kurmacası: Er Dede Sultan Türbesi

Yazarlar

DOI:

https://doi.org/10.5281/zenodo.8033421

Anahtar Kelimeler:

Evliyâ Çelebi, Ankara ziyareti, “Paşalar İsyanı”, Hacı Bayrâm-ı Veli, Er Dede Sultan ve türbesi, rüya, kurmaca, nasihat

Özet

Evliyâ Çelebi, Ankara monografisini “evsâf” anlatımının gereği olarak sadece Ankara türbelerini anlatmakla yetinmeyip ünlü “Er Dede Sultan Rüyası” ile bitirir. Bu ilginç rüyada yer alan “Er Dede Sultan” birçok okuyucunun dikkatini çekmiş, başta Ahmet Hamdi Tanpınar olmak üzere şehrin tarihî dokusunda Er Dede Sultan Türbesi aranmıştır. Ancak günümüzde de türbenin yerinin tespit edilmesine dair görüşler farklılık arz etmektedir. Bu yazıda Evliyâ’nın Er Dede Sultan rüyasının gerçek-kurmaca arası yapısı irdelenerek Seyâhatnâme’ye inanmakla inanmamak arasında kalan günümüz uzmanlarına ve okuyucularına onun sıra dışı anlatımını somutlaştırmak, anlattığı gerçeklerle vermek istediği mesajları nasıl içiçeleştirdiği gösterilmek istenmiştir. Seyâhatnâme’nin sadece gezip görülen yerlerin anlatıldığı soğuk bir vesika olmanın ötesindeki boyutu, en çok ilgi duyulan anlatılardan biri olan Er Dede Sultan Rüyası ile ele alınmıştır. Rüyanın kurmaca yapısı dönemin tarihî olgu ve belgelerin ışığında, Evliyâ’nın içinde bulunduğu seyahat koşulları irdelenerek, Evliyâ’nın neden, niçin ve nasıl böyle bir rüya kurgulandığı sorgulanmıştır. Evliyâ’nın tarihî gerçekliğin içinden siyasi ilişkilerle insani zaafları harmanlayıp aynı zamanda “adab” zihniyet ve estetiği içinde okuyucularına da “nasihat” verme amacı ortaya konmuştur.

Referanslar

Dankoff, Robert. “Reporter and Entertainer: Portents and Dreams.” An Ottoman Mentality: The World of Evliya Çelebi, 206-209. Leiden: E.J. Brill, 2004.

Dankoff, Robert. Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi Okuma Sözlüğü. Çeviren Semih Tezcan. İstanbul: YKY, 2013.

Demirel, Ömer. “Osmanlı Uzun Çarşılarına Örnekler: Ankara-Sivas Uzun Çarşıları.” Tarihte Ankara Uluslararası Sempozyumu: Bildiriler, c. 1, hazırlayanlar Yılmaz Kurt ve Ertan Ünlü, 377-393. Ankara: Ankara Üniversitesi DTCF, 2012.

Ergenç, Özer. “16. Yüzyıl Ankara’sı: Ekonomik, Sosyal Yapı ve Kentsel Özellikler.” Tarih İçinde Ankara: Eylül 1981 Seminer Bildirileri, hazırlayanlar Erdal Yavuz ve Ümit Nevzat Uğurel, 49-60. Anlara: ODTÜ, 1984.

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî. Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Bağdat 304 Yazmasının Transkripsiyonu-Dizini. Hazırlayan Orhan Şaik Gökyay. c. 1. İstanbul: YKY, 1996.

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî. Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Bağdat 304 Yazmasının Transkripsiyonu-Dizini. Hazırlayanlar Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı. c. 2. İstanbul: YKY, 1999.

Galanti, Avram. Ankara Tarihi. İstanbul: Tan Matbaası, 1950.

Gemici, Nurettin. “Evliyâ Çelebi’nin Arapça Bilgisi ve Arapça Kaynaklarla İlişkisi Üzerine Gözlemler.” Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi’nin Yazılı Kaynakları, hazırlayanlar Hakan Karateke ve Hatice Aynur, 186-199. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2012.

İnalcık, Halil. “Murad II.” İslâm Ansiklopedisi. c. 8. 3.bs. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı, 1979.

Tanpınar, Ahmet Hamdi. Beş Şehir. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2022.

Tanyu, Hikmet. Ankara ve Çevresinde Adak ve Adak Yerleri. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 1967.

Târih-i Na‘îmâ. Hazırlayan Mehmet İpşirli. c. 4. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014.

Tezcan, Nuran. “Tarihin Işığında Evliyâ Çelebi’nin Ankara’sı.” Seyyahın Kitabı: Evliyâ Çelebi Üzerine Makaleler, 207-254. İstanbul: YKY, 2019.

Tezcan, Nuran. “Kurmacanın Gücü: Alıntı mı, Yanılgı mı, Kurmaca mı?” Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi’nin Yazılı Kaynakları, hazırlayanlar Hakan Karateke ve Hatice Aynur, 12-25. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2012.

Tunçer, Mehmet. Ankara (Angora) Şehri Merkez Gelişimi: 14.-20. yy. Ankara: Kültür Bakanlığı, 2001.

Tunçer, Mehmet. “Angora (Ankara) Tarihsel Kent Merkezi Gelişim Süreci ve Suluhan Çevresi Tahtakale Çarşısı.” Tarihte Ankara Uluslararası Sempozyumu: Bildiriler, c. 2, hazırlayanlar Yılmaz Kurt ve Ertan Ünlü, 685-722. Ankara: Ankara Üniversitesi DTCF, 2012.

Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Tarihi. c.1. 3.bs. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1972.

https://www.evliyalar.net/er-dede-sultan-hallac-mahmut-turbesi. “Er Dede Sultan (Hallaç Mahmut Türbesi) Ankara-Altındağ-Hallaç Mahmud Camii.” [Kaynak: Abdülkerim Erdoğan. Manevi Mimarlarıyla Ankara. Ankara: Ankara Büyükşehir Belediyesi, 2007], (erişim: 23 Mayıs 2023).

İndir

Yayınlanmış

2023-06-21

Nasıl Atıf Yapılır

Tezcan, Nuran. “Evliyâ Çelebi’nin Bir ‘Günah Çıkarma’ Kurmacası: Er Dede Sultan Türbesi”. Zemin, no. 5 (Haziran 21, 2023): 112–131. Erişim Nisan 20, 2024. https://zemindergi.com/index.php/pub/article/view/61.

Sayı

Bölüm

Makaleler