Bir Hikâye Birden Çok Anlatı:

Nigârîn’in Hikâyesinin Yüzyıllara Yayılmış Serüveni

Yazarlar

DOI:

https://doi.org/10.5281/zenodo.12518809

Anahtar Kelimeler:

Afîfe Hanım Sergüzeşti, Dâsitân-ı Duhter-i Şeyh Abdullâh, Nigârîn, Helvacı Güzeli, halk hikâyesi, sergüzeşt, yeniden-yazım

Özet

Elimizdeki nüshası on sekizinci yüzyılda kaleme alınmış olan Afîfe Hanım Sergüzeşti, kendisinden önce üretilmiş farklı edebî türlerin beslediği zengin bir anlatıdır. Hikâyede iftiraya uğrayan bir kadının başından geçen maceralar gerçekçi bir kurguyla anlatılmıştır. Bu hikâye, muhtemelen sözlü bir anlatıya dayanan ve ilk örneği on dördüncü yüzyılda yazıya geçirilmiş olan Dâsitân-ı Duhter-i Şeyh Abdullâh adlı mesnevinin yeniden yazılmış bir formudur. Söz konusu mesnevinin ana karakteri Nigârîn, tıpkı Afîfe gibi başından talihsiz olaylar geçen “iffetli” bir kadındır. Nigârîn’in hikâyesi on altıncı yüzyılda bir Osmanlı şairinin kaleminde manzum-mensur olarak daha estetik bir forma bürünmüş, meddah hikâyesi niteliği kazanıp farklı bir bağlamda üretilmiş ve nihayetinde on sekizinci yüzyılda bu külliyatın tüm renklerini bünyesinde barındıran, etkin ve iffetli bir kadınının realist anlatısıyla yani Afîfe Hanım Sergüzeşti ile yeniden üretim alanı bulmuştur. Nigârîn’in hikâyesi yalnızca yazılı kültürün parçası olan bu anlatılara değil farklı sahalarda üretilmiş masallara da kaynaklık etmiştir. Şeyh Abdullâh’ın kızı Nigârîn’in hikâyesini merkezine alan bu makalede, ortak hafızada yer edinmiş bir hikâyenin farklı anlatı türleri üzerinden geleceğe nasıl aktarıldığı ve realist bir hikâye kurgusuna nasıl evrildiği tartışmaya açılacaktır.

Referanslar

Aktulum, Kubilay. Metinlerarası İlişkiler. Ankara: Öteki Yayınevi, 2000.

Aktulum, Kubilay. Folklor ve Metinlerarasılık. İstanbul: Çizgi Kitabevi, 2022.

Alangu, Tahir. Billur Köşk Masalları. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1961.

Altınışık, M. Emin ve M. Akif Gözitok. Dâsitân-ı Duhter-i Şeyh Abdullâh: İnceleme-Karşılaştırma-Metin-Tıpkıbasım. Ankara: Fenomen Yayıncılık, 2021.

Andrews, Walter G. ve Mehmet Kalpaklı. Sevgililer Çağı: Erken Modern Osmanlı-Avrupa Kültürü ve Toplumunda Aşk ve Sevgili. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2018.

Anetshofer, Helga. “Representations [of Women, Gender and Sexuality]: Humorous Depictions: The Ottoman Empire.” Encyclopedia of Women & Islamic Cultures. Leilden: Brill, 2007.

Benjamin, Walter. Son Bakışta Aşk. Çeviren Nurdan Gürbilek. İstanbul: Metis Yayınları, 2012.

Bursalı Mü’min-zâde Ahmed Hasîb. Kıssa-i ‘Acîbe-i Cemâl ü Hurşîd - Mısır Milli Kütüphanesi, Türkçe Yazmalar, Edebi Türkî 149 [İnceleme-Metin Transkripsiyonu-Tıpkıbasım]. Hazırlayanlar Fatma Sabiha Kutlar Oğuz, İncinur Atik Gürbüz ve Mehmet Gürbüz. Cambridge, MA: Harvard Üniversitesi Yakın Doğu Dilleri ve Medeniyetleri Bölümü, 2023.

Cinânî. Bedâyi‘ü’l-Âsâr. Hazırlayan Osman Ünlü. Cambridge, MA: Harvard Üniversitesi Yakın Doğu Dilleri ve Medeniyetleri Bölümü, 2009.

Çetinkaya, Ülkü. “Divan Edebiyatında Kadına Genel Bakış.” Turkish Studies 3, s. 4 (2008): 279-332.

Değirmenci, Tülün. “‘Söz Bir Nesnedir Ki, Zâil Olmaz:’ Osmanlı İstanbul’unda Hamzanâme Geleneğine Göre Kamusal Okuma (Hikâye-Resim-Kitap).” Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi: Edebiyat-Kültür-Sanat, c. 7, hazırlayan Hatice Aynur, 634-649. İstanbul: İBB Kültür A.Ş. ve İSAM Yayınları, 2015.

Erünsal, İsmail E. Osmanlılarda Sahaflık ve Sahaflar. İstanbul: Timaş Yayınları, 2013.

Goody, Jack. “From Oral to Written: An Anthropological Breakthrough.” The Novel. Edited by Franco Moretti. Princeton and Oxford: Princeton University Press, 2006.

Gözitok, M. Akif. “Bekâyî, Dursun-zâde,” Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/bekayi-dursun-dede (erişim: 30 Ocak 2024).

Gözitok, M. Akif ve M. Emin Altınışık. Hikâyet-i Duhter-i Şeyh Buseyrî. Ankara: Gece Kitaplığı, 2020.

Gümüş, İbrahim. “Türk Masallarının Max Lüthi Yaklaşımıyla Çözümlenmesi.” Dr. Tezi. Gazi Üniversitesi, 2015.

Günay, Umay. Elazığ Masalları: İnceleme. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Basımevi, 1975.

Gür, Nagihan. “Osmanlı Hikâyelerinin Kaderlerine Hükmeden Kadınları.” İskender Pala Armağanı, hazırlayan Nagihan Gür, 551-571. İstanbul: Kapı Yayınları, 2021.

Gür, Nagihan. Hikâyenin Hikâyesi: Osmanlı’da Bir Kadın Anlatısı: Afîfe Hanım Sergüzeşti. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2020.

Harman, Ömer Faruk. “Yûsuf.” TDVİA. c. 44. İstanbul: TDV, 2013.

Kaya, Doğan. Hikâyet-i Duhter-i Şeyh Abdullâh Basravî ve Kadı-yı Basra. Sivas, 2020.

Kuru, Selim S. “Representations: Poetry and Prose, Premodern.” Encyclopedia of Women & Islamic Cultures. Leiden: Brill, 2001.

Kutlar, Fatma Sabiha. “Menkabet-i Penc Keştî.” Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, s. 58 (2011): 21-48.

Kutlar Oğuz, Fatma Sabiha ve Mehmet Gürbüz. “Şeyhoğlu’nun Menkabet-i Penc Keştî’sinin Yeniden Yazımı: Bursalı Hasîb’in Menâkıb-ı Şâh Habîb’i,” Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, s. 29 (2022): 997-1069.

Nauman, Christoph. “Üç Tarzı-ı Mütelaa: Yeniçağ Osmanlı Dünyası’nda Kitap Yazmak ve Okumak.” Tarih ve Toplum, s. 1 (2005): 51-76.

Onay, Ahmet Talât. Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar ve İzahı. Ankara: Akçağ Yayınları, 2000.

Ong, Walter J. Sözlü ve Yazılı Kültür-Sözün Teknolojileşmesi. Çeviren Sema Postacıoğlu Banon. İstanbul: Metis Yayınları, 2003.

Özay, Yeliz. “Metinlerarasılık ve Türk Halk Hikâyelerinde Ana-Metinsel Dönüşümler.” Milli Folklor, s. 83 (2009): 6-18.

Özkan, İbrahim. “Helvacı Güzeli Masalında Kötülük Çeşitleri ve Kötülük Tipleri.” Türük Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi (2021/24): 104-119.

Pierce, Leslie. Harem-i Hümayun: Osmanlı İmparatorluğu’nda Hükümranlık ve Kadınlar. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2011.

Radloff, Wilhelm ve Ignaz Kunos. Proben Der Volkslitteratur Der Türkischen Stamme VIII. Çev. Saim Sakaoğlu ve Metin Ergun. Ankara: Türk Dil Kurumu, 1998.

Sakaoğlu, Saim. Gümüşhane ve Bayburt Masalları. Ankara: Akçağ Yayınları, 2002.

Sezer Aydınlı, Elif. “Unusual Readers in Early Modern İstanbul: Manuscript Notes of Janissaries and Other Riff-Raff on Popular Heroic Narratives.” Journal of Islamic Manuscripts, no. 9 (2018): 109-131.

Topaloğlu, Bekir. “Yûsûf Sûresi.” TDVİA, c. 44. İstanbul: TDV, 2013.

Yaşar, Ahmet. “Kahvehâne.” TDVİA. c. 2. İstanbul: TDV, 2016, https://islamansiklopedisi.org.tr/kahvehane (erişim 31.01.2024).

Elektronik Sözlükler

“Nigârîn.” Lugat-i Nâcî. https://naci.cagdassozluk.com/osmanlica-turkce-sozluk-madde-16710.html (erişim 02 Şubat 2024).

“Nigârîn.” Kâmûs-ı Türkî. https://turki.cagdassozluk.com/osmanlica-sozluk-madde-28030.html (erişim 02 Şubat 2024).

“Afîfe.” Lugat-i Remzî. https://remzi.cagdassozluk.com/buyuk-osmanlica-sozluk-madde-20647.html (erişim 02 Şubat 2024).

“Afîfe.” Kubbealtı Lugati. http://www.lugatim.com/s/afife (erişim 02 Şubat 2024).

İndir

Yayınlanmış

2024-06-28

Nasıl Atıf Yapılır

Gür, Nagihan. “Bir Hikâye Birden Çok Anlatı:: Nigârîn’in Hikâyesinin Yüzyıllara Yayılmış Serüveni”. Zemin, no. 7 (Haziran 28, 2024): 6–31. Erişim Temmuz 16, 2024. https://zemindergi.com/index.php/pub/article/view/100.

Sayı

Bölüm

Makaleler