Aşkın Tezahüründe Belirleyici Bir Unsur Olarak Hüsn’deki “Ân”
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.8019965Anahtar Kelimeler:
Aşkın cevheri, ân, aşk, âşık, maşuk, sevgili, Osmanlı edebiyatıÖzet
Etrafında nice klişenin teşekkül ettiği “sevgili” ve onun vasıfları, Osmanlı edebiyatında oldukça geniş bir yer tutmaktadır. Sevgiliyi tasvir etmek üzere kullanılan pek çok kelime, yüzyıllar içerisinde mazmunlaşıp bilinen anlamlarını geride bırakarak çok yönlü ve derin anlamlar kazanmıştır. Âşık-maşuk arasındaki duygusal bağ ile alakalı olan ân kelimesi, lügatlerin hemen hepsinde “tarifi zor, anlaşılır ancak ifade edilemez, tanımlanabilmekten çok hissedilebilen bir şey, müşahede zevkiyle malum olur, vicdani bir mana” şeklinde sevgilideki izah edilemez yönü vurgulayacak şekilde tanımlanmaya çalışılmıştır. Bu tarif edilemezlik ân ıstılahından ziyade, âşığın sevgilide görüp hissettiği hâl ile ilgilidir ve bugün dahi “elektrik,” “frekans,” “enerji” gibi mecazlarla karşılanmaktadır. Aşk’ın ortaya çıkmasına sebep olan cazibenin yanı sıra insanlar arasındaki manevi bağla irtibatlı bu tasavvufi ıstılah, tespit edilebilen bütün şiirlerde müspettir. Maddi yahut manevi olabileceği gibi şehevî yahut menfi de olabilen cazibedeki müspetlik vurgusu, ân’ın tarifindeki “cazibe” manasının yönünü tespit etmede belirleyici ve gereklidir. Derin mana ve boyutlara sahip olan ân’ın anlaşılması şiirler kadar güzelliğin cazibe boyutunun anlamlandırılmasında önem arz etmektedir. Fars ve Osmanlı şairlerinin hangi anlam ilgisiyle kullandıklarına değinerek anlam boyutları üzerinde durulan bu yazıda; önce kelimenin lügatlerdeki karşılıklarına, sonra da mazmun olarak kullanım serüvenine yer verilecektir.
Referanslar
Aslan, Üzeyir. “Klasik Türk Şiirinde Şâhid.” Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi. s. 1 (Kış: 2010): 1-28.
Bâkî. Bâkî Dîvânı. Hazırlayan Sebahattin Küçük. Ankara: TDK, 1994.
Çağbayır, Yaşar. Ötüken Türkçe Sözlük. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2007.
Dehhoda, Ali Ekber. Lügat-nâme-i Dehhoda. Tahran: Müessese-i Lügat-nâme-i Dehhoda, 1377 [1998].
Derzi-zâde Ulvî. Derzi-zâde Ulvî: Dîvân. Hazırlayan Büşra Çelik ve Muzaffer Kılıç. İstanbul: DBY Yayınları, 2018.
Emrî. Emrî Dîvânı. Hazırlayan M. A. Yekta Saraç, İstanbul: Eren, 2002.
Enverî, Hasan. Ferheng-i Bozorg-i Suhen. Tahran: İntişârât-ı Sohen, 1381 [2002].
Enverî, Hasan. Ümmî Divan Şairleri ve Enveri Divanı. Hazırlayan Cemal Kurnaz ve Mustafa Tatçı, Ankara: MEB, 2001.
Etik, Arif. Farsça Türkçe Lûgat. İstanbul: Salah Bilgi Kitabevi Yayınları, 1968.
Ferşâd-mehr, Nâhîd. Dîvân-ı Hâfız: Bâ Şerh-i Kâmil-i Ebyât, Tahran: İntişârât-ı Gencîne, 1388 [2009].
Hâfız-ı Şîrâzî. Dîvân-ı Hâfız. Hazırlayan Pervîz Nâtil Hânlerî. Tahran: İntişârât-ı Hârezmî, 1362 [1983].
Hâkânî-i Şirvânî. Dîvân-ı Hâkân-ı Şirvânî. Hazırlayan Alî Abdu’r-rasûlî. Tahran: Şirket-i Çâp-hâne-i Sa‘âdet, 1316 [1937].
Hamîdiyân, Saîd. Şerh-i Şevk, Tahran: İntişârât-ı Katre, 1395 [2016].
Hurremşâhî, Bahâü’d-din, Hâfız-nâme. Tahran: Şirket-i İntişârât-ı İlmî ve Ferhengî, 1380 [2001].
Hüseyin Remzi. Lügat-i Remzî. İstanbul: Matbaa-i Hüseyin Remzî, 1305 [1887].
İnjû, Mir Cemâle’d-din Hüseyin, Ferheng-i Cihângîrî. Meşhed: Çâp-hâne-i Dânişgâh-i Meşhed, 1351 [1972].
Konuk, Ahmed Avni. Mesnevî-i Şerîf Şerhi. İstanbul: Kitabevi, 2008.
Mecdî Mehmed Efendi. Dîvân. Medîne-i Münevvere Şeyh Arif Hikmet Kütüphanesi 82/811, vr. 46b.
Mevlânâ Celâle’d-dîn-i Rûmî. Mesnevî-i Ma‘nevî; Celâle’d-dîn Muhammed bin Muhammed Mevlevî. Hazırlayan Reynold Alleyne Nicholson. Tahran: İntişârât-ı Hermes, 1390 [2011].
Muallim Nâcî. Lügat-i Nacî. İstanbul: Asır Matbaası 1322 [1904].
Muhyî-i Gülşenî. Balaybelen: İlk Yapma Dil Muhyî-i Gülşenî. Hazırlayan Mustafa Koç. İstanbul: Klasik Yayınları, 2011.
Musluoğlu, Ferhat. “Hayretî Divanı (Tenkitli Metin - Dil İçi Çeviri)” Doktora Tezi. Marmara Üniversitesi, 2021.
Mütercim Âsım Efendi. Burhân-ı Kâtı‘. Hazırlayan Mürsel Öztürk ve Derya Örs. Ankara: TDK, 2009.
Nâilî-i Kadîm. Dîvân. Hazırlayan Haluk İpekten. Ankara. Kültür Bakanlığı, 2019.
Necâtî Beg. Necatî Beg Dîvânı. Hazırlayan Ali Nihad Tarlan. İstanbul: MEB, 1963.
Nedîm. Nedîm Dîvânı. Hazırlayan Muhsin Macit. Ankara. Kültür Bakanlığı, 2017.
Nef‘î. Nef‘î Dîvânı. Hazırlayan Metin Akkuş. Ankara: Akçağ, 1993.
Ömer Faruk Harman. “Meryem.” TDVİA. c. 29. (Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2014).
Recâî, Ahmed Ali Buhârâyî. Ferheng-i Eş‘âr-ı Hâfız. Tahran: İntişârât-ı İlmî, 1375 [1996].
Sâmî, Şemseddin. Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: İkdâm Matbaası, 1317 [1899].
Selîkî. On Altıncı Yüzyıl Şairi Selîkî ve Şiirleri. Hazırlayan Ömer Zülfe. Ankara. Kültür Bakanlığı, 2009.
Selmân-ı Sâvecî, Dîvân-ı Selmân-ı Sâvecî. Hazırlayan Ebu’l-kâsım Hâlet. Tahran: İntişârât-ı Mâ, 1371 [1992].
Steingass, Francis Joseph. A Comprehensive Persian-English Dictionary. Beirut: Librairie du Liban, 1975.
Seyf-i Fergânî. Dîvân-ı Seyf-i Fergânî. Hazırlayan Zebîhullâh Safâ. Tahran: İntişârât-ı Firdevsî, 1364 [1985].
Seyyid Mustafa Râsim Efendi. Tasavvuf Sözlüğü (Istılâhât-ı İnsân-ı Kâmil). Hazırlayan İhsan Kara. İstanbul: İnsan Yayınları, 2008.
Şeyhülislâm Es’ad Efendi. Şeyhülislâm Es’ad Efendi ve Divanının Tenkitli Metni. Hazırlayan Muhammet Nur Doğan. İstanbul: MEB, 1997.
Şu‘ûrî, Hasan Efendi. Lisânü’l-Acem: Ferheng-i Şu‘ûrî. Hazırlayan Ozan Yılmaz. İstanbul: YEK, 2019.
Tâcî-zâde Cafer Çelebi. Heves-nâme. Hazırlayan Necati Sungur. Ankara: TDK, 2006.
Tevfik, Ebuzziyâ. Lügat-i Ebuzziyâ. Kostantiniyye: Matbaa-i Ebuzziyâ, 1306 [1888].
Vusûlî. Dîvân. Hazırlayan Hakan Taş. Ankara: TDK, 2015.
Yahyâ Bey [Taşlıcalı]. Dîvân. Hazırlayan Mehmed Çavuşoğlu. İstanbul: İÜ Edebiyat Fakültesi, 1977.
Yahya Kemal Beyatlı. Kendi Gök Kubbemiz. İstanbul: Yahya Kemal Enstitüsü, 1974.
Yılmaz, Ayşe. “Mehmed Salâhî’nin Kâmûs-ı Osmânî’si ve Eserdeki Divan Şiiri Unsurları.” Doktora Tezi. Marmara Üniversitesi, 2018.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2023 ZEMİN
![Creative Commons License](http://i.creativecommons.org/l/by/4.0/88x31.png)
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.