Taşlıcalı Yahyâ Bey’in Budin Beylerbeyi Arslan Paşa’ya Yazdığı Şitâiyyesi
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.20627083Anahtar Kelimeler:
Taşlıcalı Yahyâ Bey, Budin, Arslan Paşa, sefer, on altıncı yüzyıl, şitâiyyeÖzet
Uzun ömrünün çoğunu bir sipahi olarak kışlaklarda geçiren Taşlıcalı Yahyâ Bey (ö. 1582?), savaş meydanlarında kılıcı ile gösterdiği cesaret ve mahareti, edebiyat sahasında kalemi ile ortaya koymayı başarmış bir asker şairdir. Dîvân’ı ve Hamse’si ile dönemin biyografik kaynaklarında övgüyle anılan Yahyâ Bey, muhtemelen bir devlet kademesinde vazife alabilmek için dönemin şiir-şinas veziriazamı İbrâhîm Paşa’ya (ö. 1536) kasideler sunmuştur. Ancak beklediği desteğin rakibi Hayâlî Bey’e (ö. 1557) sağlanmasından dolayı Yahyâ Bey uzun yıllar boyunca hamisiz kalmıştır. Rüstem Paşa’nın (ö. 1561) vezaret makamına getirilmesi ile hak ettiği değeri görmeye başlayan Yahyâ Bey’e çeşitli tevliyetler ihsan edilmişse de bu iltifat devri uzun sürmemiş, Şehzâde Mustafa’nın (ö. 1553) Nahçıvan Seferi esnasında katledilmesi üzerine yazmış olduğu meşhur mersiyesi, şairin hamisi ile arasını açmıştır. Kaynaklarda, Yahyâ’nın İstanbul’dan uzaklaştırılıp Rumeli serhaddine sürüldüğü belirtilmişse de bu yerin Tımışvar yahut İzvornik olabileceği hususunda ihtilaf bulunmaktaydı. Ancak, arşiv belgelerine dayalı son araştırmalar Yahyâ’nın son yıllarını Budin Beylerbeyliği’ne bağlı İzvornik sancağında geçirdiğini ortaya koymuştur. Bu yazıda ise şairin Dîvân’ında yer almayan ve hayatının son yıllarına ışık tutan şitâiyye türünde yazdığı bir şiiri ele alınmıştır. Ben-anlatısı özelliği taşıyan şiirde Taşlıcalı Yahyâ’nın ağır kış şartları altında seferde iken Budin Beylerbeyi Arslan Paşa’dan (ö. 1566) evine dönmek için icazet/izin istediği görülmektedir. Yazıda, öncelikle Taşlıcalı Yahyâ’nın hayatı hakkındaki güncel bilgiler sunulmuş, daha sonra şiirin muhtemel muhatabı olan Arslan Paşa hakkında kısa bilgi verilip şiirin hangi tarihî olay üzerine yazıldığına cevap aranmaya çalışılmıştır. Son olarak, söz konusu şiir değerlendirilerek Yahyâ’nın ömrünün son yıllarına ve askerî kariyerine dair şimdiye dek bilinmeyen bilgiler ortaya konulmuştur.
Referanslar
Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi [TSMA], D. 10 222.
6 Numaralı Mühimme Defteri: 972/1564-1565: Özet, Transkripsiyon ve İndeks. c. 1. Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, 1995.
7 Numaralı Mühimme Defteri: 975-976/1567-1569: Özet, Transkripsiyon ve İndeks. c. 2. Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, 1999.
Mecmû‘a-i Fevâʼid. Edirne Selimiye Yazma Eser Kütüphanesi-Selimiye Yazmalar 2309.
Mecmû‘a. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi-Revan 1973.
Aksoy, Hasan. “Şitâiyye” TDVİA, c. 39. İstanbul: TDV, 2010.
Altaylı, Yasemin. “Budin Beylerbeyi Arslan Paşa (1565-1566).” Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi (OTAM), s. 19 (2006): 33-51.
Altaylı, Yasemin. “Macarca Mektuplarıyla Budin Beylerbeyi Sokullu Mustafa Paşa 1566-1578.” Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 49, s. 2 (2009): 157-171.
Ambros, Edith Gülçin. “Geleneksel ‘Ben’ ile Bireysel ‘Ben’ Çelişkisi ve Gelibolulu Mustafa Âlî.” Gelibolulu Mustafa Âlî Çalıştayı Bildirileri: 28-29 Nisan 2011, hazırlayan İsmail Hakkı Aksoyak, 65-73. Ankara: TDK, 2014.
Âşık Çelebi. Meşâ‘irüʼş-Şu‘arâ. Hazırlayan Filiz Kılıç. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2018.
Beyânî Mustafa Carullah Çelebi. Tezkiretü’ş-Şu‘arâ. Hazırlayan Aysun Sungurhan. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2017.
Bozyiğit, Esra. “Taşlıcalı Yahyâ Bey Divanı: İnceleme-Tenkitli Metin-Nesre Çeviri-Sözlük.” Doktora Tezi. Marmara Üniversitesi, 2021.
Çavuşoğlu, Mehmed. Yahyâ Bey ve Dîvânından Örnekler. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1983.
Çelik, Büşra. “N’ola İbrâhîm’in Oda Yanmak ise Âdeti”: Veziriazam İbrahim Paşa’nın Mısır’dan Kânûnî Sultan Süleyman’a Gönderdiği Manzum Mektubu ve Kânûnî’nin Cevabı.” Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, s. 35 (2025): 104-125.
Çınar, Beytullah. “Taşlıcalı Yahya’nın Gazellerinde Yaşlılık.” Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türkoloji Dergisi, s. 23 (2019): 193-208.
Emecen, Feridun M. ve İlhan Şahin. “Osmanlı Taşra Teşkilâtının Kaynaklarından 957-958 (1550-1551) Tarihli Sancak Tevcîh Defteri.” Belgeler, s. 23 (1999): 53-121.
Ertek Morkoç, Yasemin. “Mesîhî ve Yahyâ Bey’in Şitaiyyelerindeki Anlatım Teknikleri Çerçevesinde Kış İmgesi.” Prof. Dr. Mine Mengi Adına Türkoloji Sempozyumu Bildirileri: 20-22 Ekim 2011, hazırlayanlar Muna Yüceol Özezen, Huriye Sözer, 118-129. Adana: Çukurova Üniversitesi, 2012.
Erünsal, İsmail E. “XVI. Asır Divan Şairleriyle İlgili Bazı Arşiv Kayıtları.” Türklük Araştırmaları Dergisi, s. 7 (1991-1992): 243-258.
Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî. Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: VII. Kitap. Hazırlayan Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman ve Robert Dankoff. İstanbul: Yapı Kredi, 2003.
Gelibolulu Âlî. Künhü’l-Ahbâr: 4. Rükün. 5. c. Hazırlayan Suat Donuk. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu, 2024.
Gökbilgin, M. T. “Kanûnî Süleyman’ın 1566 Szigetvar Seferi Sebepleri ve Hazırlıkları.” Tarih Dergisi, s. 21 (1966): 1-14.
Heuser, Beatrice. Strategy Before Clausewitz: Linking Warfare and Statecraft, 1400-1830. London, New York: Routledge, 2018.
Káldy-nagy, G. “Budin Beylerbeyi Mustafa Paşa (1566-1578)” Belleten, s. 54 (1990): 649-664.
Karakuş, Burak. “Budin Beylerbeyi Sokollu Mustafa Paşa’nın Yükselişi.” Yüksek Lisans Tezi. İstanbul Üniversitesi, 2022.
Kaya, İdris Güven. “Dukagin-zade Taşlıcalı Yahya Bey’in Eserlerinde Mevlana Celâleddin.” Turkish Studies: International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 4, s. 7 (2009): 353-368.
Kınalızâde Hasan Çelebi. Tezkiretü’ş-Şu‘arâ. Hazırlayan Aysun Sungurhan. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2017.
Kolçak, Özgür. “Sınır Diplomasisinden Saltanat Elçiliğine: Bir 16. Yüzyıl Diplomasi Hikâyesi Yahut Marcus Scherer / Hidayet’in Esrarlı Sergüzeşti.” Tarih Araştırmaları Dergisi, s. 67 (2020): 139-214.
Murphey, Rhoads. Osmanlı’da Ordu ve Savaş 1500-1700. Çeviren M. Tanju Akad. İstanbul: Homer Kitabevi, 2007.
Nahîfî Mehmed Efendi. Cevâhiru’l-Menâkıb: Sokollu Mustafa Paşa’nın Hayatı. Hazırlayan İbrahim Pazan. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu, 2019.
Önal, Ahmet. Kanunî’nin Son Seferi: Sigetvar 1566. İstanbul: Yeditepe, 2019.
Özçelik, Emirhan. “Osmanlıları Macaristan’da Yenme Kılavuzu: Achille Tarducci’nin Il Turco Vincibile in Ungaria (1597) Başlıklı Eseri Üzerine Bir İnceleme.” Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Tarih Dergisi 8, s. 2 (2025): 93-127.
Özergin, M. K. “Sultan Kanunî Süleyman Han Çağına Âit Tarih Kayıtları.” Edebiyat ve Beşeri Bilimler Dergisi, s. 3 (1971): 61-130.
Pakalın, Mehmet Zeki. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. c. 1. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı, 1971.
Römer, Claudia ve Nicolas Vatin, “The Lion that was Only a Cat. Some Notes on the Last Years and the Death of Arslan Pasha, bey of Semendire and beylerbeyi of Buda.” Şerefe: Studies in Honour of Prof. Géza Dávid on his Seventieth Birthday, edited by Pál Fodor, Nándor E. Kovács and Benedik Péri, 159-182. Budapest: Research Centre for the Humanities, Hungarian Academy of Sciences, 2019.
Römer, Claudia. “On Some Ḫāṣṣ-Estates Illegally Claimed by Arslan Paša, Beglerbegi of Buda, 1565-1566.” Studies in Ottoman History in Honour of Professor V.L. Ménage, edited by Colin Heywood and Colin Imber, 297-317. İstanbul: ISIS, 1994.
Römer, Claudia. “Zu widersprüchlichen Beurteilungen eines Rechtsstreits durch die Kanzlei des Beglerbegi von Buda, Arslan Paša, im Jahr 1565.” Mitteilungen der Grazer Morgenländischen Gesellschaft, no. 8 (1999): 29-41.
Sağlam, Ayşe. Gülşen-i Envâr. Ankara: Grafiker, 2016.
Schmidt, Jan. “First-Person Narratives in Ottoman Miscellaneous Manuscripts.” Many Ways of Speaking About the Self: Middle Eastern Ego-Documents in Arabic, Persian, and Turkish: 14th-20th Century, edited by Ralf Elger and Yavuz Köse, 159-170. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2010.
Selânîkî Mustafa Efendi. Tarih-i Selânikî. c. 1. 971-1003/1563-1595. Hazırlayan Mehmet İpşirli. Ankara: TTK, 1999.
Sevgi, Ahmet. Lâtîfi’nin İki Risalesi: Enîsü’l-Fusahâ ve Evsâf-ı İbrahim Pâşâ. Konya: Selçuk Üniversitesi, 1986.
Şentürk, Ahmet Atilla. Taşlıcalı Yahya Beğ’in Şehzade Mustafa Mersiyesi yahut Kanuni Hicviyesi. İstanbul: Büyüyen Ay, 2014.
Tracy, James D. “Tokaj, 1565: A Habsburg Prize of War and an Ottoman Casus Belli.” The Battle for Central Europe: The Siege of Szigetvár and the Death of Süleyman the Magnificent and Nicholas Zrínyi, edited by Pál Fodor, 359-376. Leiden-Boston: Brill, 2019.
Uysal, Abdulhadi. “Şâir Yahyâ”nın Osmanlı Arşivi’ndeki İzleri: Taşlıcalı Yahyâ Beg’in Zeameti Hakkındaki Bilgiler Üzerinden Biyografisine Bir Katkı.” Zemin: Edebiyat Dil ve Kültür Araştırmaları, s. 8 (2024): 176-193.
Yekbaş, Hakan. “Tırnakçı-zâde Mehmed Sa‘îd Zîver Bey ve Mensur Şitâiyyesi.” Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, s. 3 (2009): 147-184.
https://col.rct.uk/sites/default/files/collection-online/2/a/953068-1579602967.jpg (erişim 22.01.2026).
https://www.loc.gov/resource/g6801s.ct004269/?r=0.163,0.198,0.473,0.226,0 (erişim 30.01.2026).
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Büşra Çelik
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
