Gelibolulu Za‘îfî’nin Bilinmeyen İki Mesnevîsi: Pendnâme İsimli Esrârnâme Tercümesi ve Kitâb-ı Mi‘râc

Özet

Bu makale, erken dönem Osmanlı edebiyatında mesnevî biçiminde kaleme alınmış ve günümüze tek nüsha hâlinde ulaşan iki manzum eseri incelemektedir: Pendnâme ve Kitâb-ı Mi‘râc. Söz konusu eserler, Floransa’daki Laurenziana Kütüphanesi’nde Orientali 270 numarada kayıtlı bir mecmûanın 105b-131a varakları arasında yer almaktadır. Pendnâme’nin baştan Kitâb-ı Mi‘râc’ın ise sondan eksik olması eserler hakkında kesin ve bütüncül yargılara ulaşmayı zorlaştırmaktadır. Bununla birlikte metinlerde şairin mahlası açık biçimde Za‘îfî olarak geçtiği için, bu iki mesnevînin aynı şaire ait olduğu kabul edilmektedir. Çalışmada öncelikle söz konusu mecmûa ayrıntılı biçimde tavsif edilmiş, ardından Pendnâme ve Kitâb-ı Mi‘râc tür, muhteva ve yapı özellikleri bakımından incelenmiştir. İnceleme sonucunda bu iki metnin birbirinden bağımsız müstakil eserler olduğu ortaya konulmuştur. Kitâb-ı Mi‘râc’ın sonunda yer alan “der-beyân-ı târîh-i mi‘râc” başlıklı bölümden, eserin hicri 857 (1453) yılında telif edildiği anlaşılmaktadır. Pendnâme’nin telif tarihi kesin olarak belirlenememekle birlikte, metnin Farsçadan Türkçeye serbest tercüme/şerh yöntemiyle aktarıldığı görülmektedir. Makalede özellikle Pendnâme’nin kaynağı meselesi üzerinde durulmuş ve bu eserin, Ferîdüddîn Attâr’ın Pendnâme’sinden değil, Esrârnâme adlı eserinin yirmi birinci bölümünden tercüme edildiği metinlerarası karşılaştırmalarla gösterilmiştir. Bu tespit, eserin Anadolu sahasında Esrârnâme’nin bilinen en erken tercümelerinden biri olabileceğini ihtimalini ortaya koymaktadır. Son olarak, Za‘îfî mahlasını kullanan şairler arasından bu iki eserin müellifinin kim olduğu tartışılmış; dilbilgisel veriler, üslup özellikleri ve biyografik kaynaklar ışığında söz konusu mesnevîlerin II. Murâd devrinde yaşamış Gelibolulu Za‘îfî’ye ait olma ihtimalinin güçlü olduğu sonucuna varılmıştır. Makalenin sonunda her iki mesnevînin de çeviriyazıya aktarılmış metni ek olarak verilmiştir.