Erken Dönem Türkçe Kur’ân Tercümelerinde “Takva” Kavramına Leksikal Bir Bakış
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.20627137Anahtar Kelimeler:
Türkçe terminoloji, dinî terimler, İslamiyet, takvaÖzet
Eski Türk dinleri, Türklerin Orhon Türkçesi döneminden Kuzey Kıpçak Türkçesine uzanan süreçte ortaya koydukları yazılı metinlerden hakkında bilgi sahibi olunan inanç sistemlerini içermektedir. Kök Teŋri inancı başta olmak üzere, Manihaizm, Budizm, Hristiyanlık ve İslamiyet’i kapsayan Eski Türk inanç sistemleri, Türk kültürünün sahip olduğu kavramsallığı göstermesi bakımından dikkat çekicidir. Bünyesinde çeşitli inanç sistemlerine ait dinî kavram ve uygulamaları barındıran Eski Türk dinleri, yazılı metinler tanıklığında kapsamlı bir söz varlığına sahiptir. Çalışma, Eski Türk inanç sistemleri tanıklığında “takva”kavramını İslamiyet bağlamında ele almaktadır. Dünya dinlerinde takva kavramı, farklı adlandırmalar ve teolojik çerçeveler içinde incelense de temelde bireyin kutsal olanla ilişkisini bilinç, sorumluluk ve ahlaki duyarlılık üzerinden düzenleyen evrensel bir ilkedir. İslamiyet’te takva, Allah’a karşı sorumluluk bilinciyle O’nun emir ve yasaklarına uygun bir yaşam sürmeyi ifade ederken; Yahudilik ve Hristiyanlıkta Tanrı korkusu, itaat ve vicdan kavramları benzer ahlaki hassasiyetleri yansıtmaktadır. Hinduizm ve Budizm gibi Hint dinlerinde ise takva kavramına karşılık gelen bakış açısı, bireyin nefsini ve arzularını denetlemesi, etik yaşam ilkelerine bağlı kalması ve içsel arınma yoluyla manevi olgunluğa ulaşması şeklindedir. Bu doğrultuda takva, dünya üzerindeki inanç sistemlerinde yalnızca ibadet merkezli bir kavram olmaktan öte; insanın kendisi, toplum ve kutsal olanla kurduğu ilişkide ölçülülük, öz denetim ve sorumluluk bilincini esas alan bütüncül bir ahlaki yaklaşımı ifade etmektedir. Çalışmanın korpusu, Erken Dönem İslamî Türkçe Metinler kavramı temelinde Karahanlı Türkçesi ve Harezm Türkçesi dönemi Kur’ân Tercümelerini içermektedir. Eski Türkçe ve Orta Türkçe metinler tanıklığında Eski Uygur Türkçesinde etkisi dolaylı olarak hissedilen takva kavramı İslamî metinlerde kapsamlı örneklere sahiptir. Takva kavram alanı temelinde Karahanlı Türkçesi ve Harezm Türkçesi dönemlerinde ortaya konan Kur’ân Tercümeleri temel alınarak taramalar yapılmış; yapılan taramalar neticesinde çalışmada ilgili kavram alanı içerisinde Arapça ve Farsça sözcükler devre dışı bırakılarak Türkçe terminolojiye odaklanılmıştır. Bu doğrultuda çalışmada takva kavram alanı içerisinde arıġsız erenler, arıġsız uraġutlar, bitmek, korkġu, küḍezigli, sakın-, sakınġan, sakınmak, saknukrak, sakınuk~saknuk, saknukluk ve saknukluġ ibareleri tespit edilmiştir. Nitel araştırma kapsamındaki çalışmada doküman analizi tekniği kullanılarak yazılı metinler tanıklığında her bir kelimenin hangi terim türetme tekniğiyle oluştuğu ve sahip olduğu köken açılımı belirlenerek değerlendirilmiştir. Bu kapsamdaki kelimelerin kullanım alanları tarihsel bağlamda incelenerek dinî ibarelerin terimleşme süreci hakkında değerlendirmeler yapılmıştır. Tanıklama sırasında kelimelerin yapısal özellikleri, türetim ekleri ve anlamsal genişlemeleri dikkate alınarak kavramsal işlevleri ortaya konmuş; böylece Eski Türkçe ve Orta Türkçe metinlerdeki kullanımları ile çalışmanın kuramsal çerçevesi arasında bütünlük sağlanmıştır.
Referanslar
Akkuş, Muzaffer. Kitâb-ı Gunya: İnceleme-Metin-İndeks-Tıpkıbasım. Ankara: TDK, 1995.
Arat, Reşit Rahmeti. Kutadgu Bilig III: İndeks. Hazırlayanlar Kemal Eraslan, Osman Fikri Sertkaya ve Nuri Yüce. İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1979.
Arat, Reşit Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. Ankara: TDK, 2007.
Ata, Aysu. Nehcü’l-Ferâdîs: Uştmahlarnıng Açuq Yolı (Cennetlerin Açık Yolu) III Dizin-Sözlük. Ankara: TDK, 1998.
Ata, Aysu. Karahanlı Türkçesinde İlk Kur’an Tercümesi: Rylands Nüshası: Giriş-Metin-Notlar-Dizin. Ankara: TDK, 2019.
Aydın, Erhan. Orhon Yazıtları: Köl Tegin, Bilge Kağan, Tonyukuk, Ongi, Köli Çor. Konya: Kömen, 2015.
Ayverdi, İlhan. Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı, 2010.
Borovkov, Aleksandr Konstantinoviç. Orta Asya’da Bulunmuş Kur’ân Tefsirinin Söz Varlığı (XII-XIII. Yüzyıllar). Çeviren Halil İbrahim Usta ve Ebulfez Amanoğlu. Ankara: TDK, 2002.
Clauson, Gerard. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: Oxford University Press, 1972.
Çetin, Engin. Altun Yaruk VII. Kitap: Berlin Bilimler Akademisindeki Metin Parçaları, Karşılaştırmalı Metin, Çeviri, Açıklamalar, Dizin). 2 bs. Ankara: TDK, 2020.
Çetin, Engin. “Karahanlı Türkçesi Metinlerinde Manihaist ve Budist Çevreye Ait Bazı Sözcükler.” Türkiyat Mecmuası, s. 1 (2021): 199-223
Demirci, Ümit Özgür ve Sibel Karslı. Kutb’un Husrav u Şīrīn’i. İstanbul: Kesit, 2021.
Doerfer, Gerhard. Türkische und Mongolische Elemente im Neupersischen - Unter besonderer Berücksichtigung älterer Neupersischer Geschichtsquellen, vor allem der Mongolen- und Timuridenzeit. Band 3. Wiesbaden: Franz Steiner, 1967.
Doğan, Nuh. “Dîvânu Lugâti’t-Türk ve Eşdizimlilik: Türkçenin İlk Eşdizim Sözlüğü.” Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, s. 9 (2022): 689-713.
Eckmann, János. Middle Turkic Glosses of the Rylands Interlinear Koran Translation. Budapest: Akadémiai Kiadó, 1976.
Erdal, Marcel. A Grammar of Old Turkic. Leiden-Boston: Brill, 2004.
Esen, Muammer. “İman Kavramı Üzerine.” Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 49, s. 1 (2008): 79-91.
Gabain, Annemarie von. Eski Türkçenin Grameri. Çeviren Mehmet Akalın. 2. bs. Ankara: TDK, 1988.
Georg, Stefan. “Marek Stachowski. Kurzgefaßtes etymologisches Wörterbuch der türkischen Sprache.” Zemin, s. 8 (2024): 274-277.
Gülensoy, Tuncer. Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü: Etimolojik Sözlük Denemesi. c. 2. Ankara: TDK, 2007.
Güner, Nurhan. “Kadınla İlgili Eski Türkçe Bir Kelime: Uragut.” Turkish Studies: International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 8, s. 9 (2013): 2659-2669.
Gürbüz, Faruk. “İttika Fiili Bağlamında Allah Lafzının Yorum ve Çevirisi.” Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 10, s. 1 (2017): 189-196.
Hengirmen, Mehmet. Dilbilgisi ve Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Ankara: Engin, 1999.
İnan, Abdülkadir. Güneş Dil Teorisi Üzerine Notlar. İstanbul: Dil-Tarih-Coğrafya Fakültesi, 1936.
Kanar, Mehmet. Büyük Türkçe-Farsça Sözlük. İstanbul: Birim, 1998.
Kanar, Mehmet. Kanar Arapça-Türkçe Sözlük. İstanbul: Say, 2009.
Kılıç Cengiz, Ayşe. “Eski Uygur Türkçesi Dönemine Ait Tantrik Bir Metin: Sitātapatrādhāraṇī.” Doktora Tezi. Hacettepe Üniversitesi, 2018.
Korkmaz, Zeynep. Gramer Terimleri Sözlüğü. 2. bs. Ankara: TDK, 2003.
Korkmaz, Zeynep. Türkiye Türkçesi Grameri-Şekil Bilgisi. 3. bs. Ankara: TDK, 2009.
Kök, Abdullah. “Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM-73 1v-235v/2) Giriş İnceleme-Metin-Dizin.” Doktora Tezi. Ankara Üniversitesi, 2004.
Körtelli, Sümbül Begüm. “Eski Türkçede bér- Fiilinin Eş Dizimleri.” Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 22, s. 1 (2025): 136-160.
Özcan Devrez, Ceyda. Eski Uygurca Kuanşi İm Pusar İncelemesi: Metin-Çeviri-Açıklamalar-Sözlük. Ankara: TDK, 2020.
Özübek, Yakup. “Elmalılı’nın Hak Dini Kur’an Dili Tefsirinde Takvâ Kavramı.” İdrak Dini Araştırmalar Dergisi 2, s. 1 (2022): 165-190.
Räsänen, Martti. Versuch eines Etymologischen Wörterbuchs der Turksprachen. vol. 1. Helsinki: Suomalais-Ugrilainen Seura, 1969.
Róna-Tas, András. “Hung. úr „mister, gentleman, lord.” Bäläk Bitig, Sprachstudien für Gerhard Doerfer zum 75. Geburtstag, hazırlayanlar Marcel Erdal ve Semih Tezcan, 159-168. Wiesbaden: Harrassowitz, 1995.
Sağol, Gülden. “Harezm Türkçesi Satır Arası Kur’an Tercümesi. Giriş-Metin-Sözlük I-II.” Doktora Tezi. Marmara Üniversitesi, 1993.
Sertkaya, Osman Fikri. “Ur-Urug ‘Tohum’, Urı ‘Erkek’, Uragut ‘Kadın’ ve Avrat ‘Kadın’ Kelimeleri Üzerine.” Türk Dili 70, s. 840 (2021): 26-30.
Sinclair, John. Corpus, Concordance, Collocation. Oxford: Oxford University Press, 1991.
Soothill, William ve Lewis Hodous. A Dictionary of Chinese Buddhist Terms with Sanskrit and English Equivalents and a Sanskrit–Pali Index. London: Kegan Paul, Trench, Trubner & Co, 1937.
Stachowski, Marek. Kurzgefaßtes etymologisches Wörterbuch der türkischen Sprache. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2019.
Şimşek, Yaşar. Harezm Türkçesi Kur’ân Tercümesi: Meşhed Nüshası [293 No.]: Giriş-Metin-Dizin. Ankara: Akçağ, 2019.
Tarama Sözlüğü: XIII. Yüzyıldan Beri Türkiye Türkçesiyle Yazılmış Kitaplardan Toplanan Tanıklarıyla Tarama Sözlüğü. c. 5. O-T. Ankara: TDK, 2019.
Topaloğlu, Ahmet. XIV. Yüzyılın Ortalarında Yapılmış Satırarası Kur’an Tercümesi. c. 2. Sözlük. İstanbul: Dergâh, 2018.
Turgay, Tacettin. “Against the Mood Account of Turkish Nominalizers.” Zemin, s. 2 (2021): 162-182.
Uludağ, Süleyman. “Takvâ.” TDVİA. c. 39. İstanbul: TDV, 2010.
Ünlü, Suat. “Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’ân Tercümesi (TİEM 73 235v/3-450r/7). Giriş-Metin-İnceleme-Analitik Dizin.” Doktora Tezi. Hacettepe Üniversitesi, 2004.
Ünlü, Suat. Karahanlı Türkçesi Sözlüğü. Konya: Eğitim, 2012.
Wilkens, Jens. Handwörterbuch des Altuigurischen:Altuigurisch–Deutsch–Türkisch = Eski Uygurcanın El Sözlüğü: Eski Uygurca–Almanca–Türkçe. Göttingen: Akademie der Wissenschaften zu Göttingen, 2021.
Yavuz, Esra. “Kazak Türkçesinde Ek, Kelime ve Kelime Gruplarında Görülen Eksiltim Üzerine.” Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, s. 68 (2020): 213-244.
Yüce, Nuri. Mukaddimetü’l Edeb: Hvārizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası: Giriş, Dil Özellikleri, Metin, İndeks, 3. bs. Ankara: TDK, 2014.
Açık Kuran. https://acikkuran.com/ (erişim 16.01.2026).
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Hasan İsi
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
