Zahit, Sufi ve İstisna Olarak Kendileriyle Alay Eden Osmanlı Şairleri

Özet

Çoğu kez sertçe alaycı ve arada bir edepsiz olan Osmanlı manzum hiciv ve hezeli dışında ılımlı bir mizahi üslup, şiirde ve özellikle gazel türünde çok sık görülmüştür. Aslında hafif alay şeklindeki ılımlı mizah, bu şiirin geleneksel bir özelliği idi. “Zahit” ile “Sufi” gibi tiplendirilmiş karakterler, bu mizahın hedefi olarak en başta geliyordu. Diğer taraftan şairler ancak istisna olarak kendileriyle alay ediyordu. Bu çalışmanın amacı, on altıncı yüzyılda artık çok popülerleşmiş olan bu tür tiplere bağlı mizahın on dokuzuncu yüzyılda Batı’nın edebî etkisi başlayana kadar popüler olmaya devam edip etmediğini belirlemektir. Çalışmada şairler ve mizah hedefleri pratik nedenlerden dolayı kısıtlanmıştır. On altıncı ve on dokuzuncu yüzyıllardan ikişer şairin divanları gelişmeyi göstermek için seçilmiştir. Divanları bu tarz mizah örnekleri için taranan şairler Me’ālī (ö. 1535-36), Bāḳī (ö. 1600), Ḫıżıraġazāde Sa‘īd (ö. 1837) ve Bursalı ‘İffet’tir (ö. 1840). İrdelenen mizah alanı, şairlerin zahit, sufi ve sofu tipleri ile ilişkileriyle sınırlandırılmıştır. Gelenekselleşmiş tiplerle etkileşimde şairlerin kendileriyle alayı buna eklenmiştir. Zahit, sufi ve sofunun birer tipe dönüşmüş olması – bu tipler örneğin Karagöz gölge oyunundaki tipler kadar gelişmiş olmasa da – popülerliklerinin devamı ihtimalini arttıran geleneksel özelliklerini gösterir. Hasılı bu kısıtlı tarama, bu tür ılımlı mizahın on dokuzuncu yüzyılın ilk yarısında hâlâ görüldüğünü göstermektedir. Şairlerin, çok daha nadir olan kendilerini alaya almalarının ise on altıncı yüzyılda Me’ālī’nin kendi fiziğiyle alayı gibi neşeli ya da on dokuzuncu yüzyılda Bursalı ‘İffet’in bazı şiirlerindeki gibi ciddi olabildiği görülmektedir. Kendini böyle ciddi aşağılama, muhtemelen alçakgönüllülük ile ilgili tasavvufi gereksinimlerle ilişkilidir. ‘İffet’in Dîvân’ında ilginç olan husus, hem had derecede tevazu hem de kendini aşırı övmenin bulunmasıdır; ne var ki bu iki özellik aynı şiirde görülmemektedir.