Kaside Şairi Olarak Maḥremī ve İstanbul’un İḥtisāb Ketḫudāsı Meḥmed Beg’e Sunduğu Kaside
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.%2017650186Anahtar Kelimeler:
Türkī-i Basīṭ, kaside geleneği, iḥtisāb kethüdāsı Meḥmed Beg, Osmanlı himaye ilişkileriÖzet
Tatavlalı Maḥremī hakkında başta on altıncı yüzyıl tezkireleri olmak üzere birincil kaynaklarda verilen bilgiler oldukça sınırlıdır. İkincil kaynaklarda ise genellikle varlığı son yıllarda tartışmalı hâle gelen Türkī-i Basīṭ akımının iki öncüsünden biri olarak anılmaktaydı. Şehnāme’si üzerine yapılan çalışmayla birlikte Maḥremī’nin hayatı ve eserleri hakkında zenginleşen bilgilere, son yıllarda ortaya çıkan Dīvān’ı ve Mecmū‘a-i Ḳaṣā’id-i Türkiyye’de yer alan kasideleri eklenmiştir. Mevcut bilgiler ışığında tespit edilen 44 kasidesi Maḥremī’nin edebî kimliğinin farklı bir yönünü, yani kaside şairliğini öne çıkarmaktadır. Çağdaşı ve ardından gelen edebî kaynaklarda söz edilmeyen bu şiirler, aslında dönemin en güçlü figürlerine—sultanlara, sadrazamlara ve kadılara—sunulmak üzere kaleme alınmıştır.
Maḥremī’nin kasidelerine odaklanan bu yazı, giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Maḥremī’nin hayatı ve Osmanlı edebî kültüründeki yerine dair kısa bir girişten sonra ilk bölümde şairin kasidelerini kimlere, ne zaman ve ne amaçla sunduğu ve kasidelerin özellikleri değerlendirilmektedir. İkinci bölümde, edebi açıdan ve içeriği bakımından dikkate değer kasideleri olan Maḥremī’nin kaside şairliği yönüne aydınlatması için bir kasidesine odaklanılmıştır. Şimdilik tespit edebildiğim kadarıyla Osmanlı şiirinde ilk kez “şehir” redifinin kullanılmasıyla dikkatimi çeken bu kaside, Osmanlı bürokrasisinde önemli bir konum olan İstanbul iḥtisāb ketḫudālığı görevinde bulunan Meḥmed Beg için yazılmıştır. Maḥremī’nin kaside şairliğinin anlaşılmasına katkı sunan kasidenin, Türkçe ve İngilizce çevirisi, biçim, içerik ve himaye ilişkileri bağlamında değerlendirilmesi yapılmaktadır.
Referanslar
Primary Sources
Maḥremī, Tatavlalı. Dīvān-ı Maḥremī. The Library of the Croatian Academy of Sciences and Arts (Zagreb)-OZJA 411.
Maḥremī, Tatavlalı. Şehnāme-i Maḥremī. Ankara, Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi, MS no. Y.I/0001.
Māliye Aḥkām Defteri. Başbakanlık Ottoman Archives–Kâmil Kepeci Collection, no. 61.
Mecmū‘a-i Ḳaṣā’id-i Türkiyye. Süleymaniye Library-Esad Efendi 3418.
Secondary Sources
Alan, Ercan. “934 (1528) Tarihli Bir Belgeye Göre Rumeli’de Kadılık Müessesi.” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 9, no. 46 (October 2016): 168–77.
Ambros, Edith. “Frivolity and Flirtation.” In Ottoman Women in Public Space, edited by Ebru Boyar and Kate Fleet, 63–88. Leiden–Boston: Brill, 2016.
Andrews, Walter. “Speaking of Power: The ‘Ottoman Kaside.” In Qasida Poetry in Islamic Asia and Africa: Classical Traditions and Modern Meanings, edited by Stefan Sperl and Christopher Shackle, 281–300. vol. 1. Leiden-New York-Köln: E. J. Brill, 1996.
Âşık Çelebi. Meşâ‘irü’ş-Şu‘arâ: İnceleme-Metin. Edited by Filiz Kılıç. vol. 3. İstanbul: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü, 2010.
Aynur, Hatice. “In the Quest for a Lyrical Persona: Love in Tatavlalı Maḥremī’s Ġazels.” In Challenging Conventions: Love, Lovers, and Beloved in Early Modern Ottoman Poetry (1453–1600), edited by Christiane Czygan and Hatice Aynur, 157–74. Berlin: De Gruyter, 2025.
Aynur, Hatice. “Mahremi.” EI3. Edited by Kate Fleet at al. Leiden, Boston: Brill, 2021. http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_ei3_COM_36034
Aynur, Hatice. “Rethinking the Türkî-i Basît Movement in Turkish Literature.” Archivum Ottomanicum 25 (2008): 79–97.
Batislam, Hanife Dilek. “Mahremî’nin “Defter” Kasidesi.” Hikmet: Akademik Edebiyat Dergisi, özel sayı, “Vefatının 100. Yılında Ali Emîrî Efendi Özel Sayı”, no. 20 (2024): 520–39.
Bayerle, Gustav. Pashas, Begs, and Effendis: A Historical Dictionary of Titles and Terms in the Ottoman Empire. Istanbul: Isis Press, 1997.
Çavuşoğlu, Mehmed. “Zâtî’nin Letâyifi.” İÜEF Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 17 (1970): 25–51.
Çelik Vural, Büşra. “Hayâlî Bey Dîvânı: İnceleme-Tenkitli Metin-Dil İçi Çeviri.” PhD diss. Akdeniz University, 2021.
Danişmend, İsmail Hami. İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi. vol. 2. Istanbul: Türkiye Yayınevi, 1971.
Erünsal, İsmail E. “Revânî.” In Edebiyat Tarihi Yazıları: Arşiv Kayıtları, Yazma Eserler ve Kayıp Metinler, edited by Hatice Aynur, 35–42. 2nd rev. ed. İstanbul: Timaş, 2024.
Erünsal, İsmail E. “Türk Edebiyatı Tarihinin Arşiv Kaynakları II: Kânûnî Sultan Süleymân Devrine Ait Bir İn‘âmat Defteri.” In Edebiyat Tarihi Yazıları: Arşiv Kayıtları, Yazma Eserler ve Kayıp Metinler, edited by Hatice Aynur, 259–77. 2nd rev. ed. İstanbul: Timaş, 2024.
Ḥāfeẓ-ı Şirāzī. Dīvān of Ḥāfeẓ. https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh3 (accessed 20 October 2025).
Hâfız-ı Şirazî. Hâfız Dîvânı. Translated by Abdülbaki Gölpınarlı. İstanbul: MEB, 1992.
Işınsu Durmuş, Tuba. Tutsan Elini Ben Fakirin: Osmanlı Edebiyatında Hamilik Geleneği. İstanbul: Doğan Kitap, 2009.
İnalcık, Halil. Şair ve Patron: Patrimonyal Devlet ve Sanat Üzerine Sosyolojik Bir İnceleme. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2003.
İpşirli, Mehmet, Ziya Demir. “Sâdî Çelebi.” TDVİA. XXXV. https://islamansiklopedisi.org.tr/sadi-celebi, (accessed 17 September 2025).
İpşirli, Mehmet. “Fenârîzâde Muhyiddin Çelebi.” TDVİA. XII. https://islamansiklopedisi.org.tr/fenarizade-muhyiddin-celebi (accessed 17 September 2025).
İpşirli, Mehmet. “Fenârîzâde Muhyiddin Mehmed Şah.” TDVİA. XII. https://islamansiklopedisi.org.tr/fenarizade-muhyiddin-mehmed-sah (accessed 10 September 2025).
İstanbul Vakıfları Tahrîr Defteri: 953 (1546) Târîhli. Edited by Ömer Lütfi Barkan, Ekrem Hakkı Ayverdi. Istanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti İstanbul Enstitüsü, 1970.
Kanunî Sultan Süleyman Çağı Şâirlerinden Figânî ve Dîvânçesi. [Edited by] Abdulkadir Karahan. Istanbul: İÜ Edebiyat Fakültesi, 1966.
Karavelioğlu, Murat Ali. “Mecmȗ’a-i Kasâ’id-i Türkiyye (Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi, 3418).” Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/mecmu-a-i-kasa-id-i-turkiyye-suleymaniye-kutuphanesi-esad-efendi-3418 (accessed 15 October 2025).
Karavelioğlu, Murat Ali. Mahremi’nin Belgrad Fethine Kasidesi ya da Kanuni Methiyesi. İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları, 2021.
Karavelioğlu, Murat Ali. “Mahremî’nin Mohaç Fetihnamesi Örneğinden Hareketle Edebî Metinlerin Tarihi Olayları Anlatımına Dair.” Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, özel sayı, “Prof. Dr. Orhan Bilgin Armağan Sayısı 1” 6, no. 11 (2013): 217–36.
Kasîdeye Medhiye: Biçime, İşleve ve Muhtevaya Dair Tespitler. Edited by Hatice Aynur et al. Istanbul: Klasik, 2013.
Köksal, Mehmet Fatih. “Hafî (Huffî/Haffî/Hufî ?).” Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (Teis). https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/hafi-huffi-haffi-hufi (accessed 15 October 2025).
Küçükdağ, Yusuf. Vezîr-i Âzam Pîrî Mehmed Paşa. Konya, 1994.
Meḥmed Ṩüreyyā. Sicill-i ‘Oṩmānī. vol. 1. Istanbul: Maṭba‘a-i ‘Āmire, 1308 [1891].
Ottoman Women in Public Space. Edited by Ebru Boyar and Kate Fleet. Leiden–Boston: Brill, 2016.
Sawai, Kazuaki. “The 1509 Istanbul Earthquake and Subsequent Recovery.” Mediterranean World = Mediterranean Studies 22 (2015): 29–42.
Seslikaya, Ali. “Yavuz Sultan Selim’in Sefer Menzilnameleri (Çaldıran, Kemah, Dulkadiroğlu ve Mısır Seferi Menzilnameleri) ve Haydar Çelebi Ruznamesi: Transkripsiyon ve Değerlendirme”. MA thesis. Gaziosmanpaşa Üniversitesi, 2014.
Turan, Şerafettin. “Hersekzâde Ahmed Paşa.” TDVİA. XVII. https://islamansiklopedisi.org.tr/hersekzade-ahmed-pasa (accessed 15 September 2025).
Terzi, Arzu. “Beykoz’da Padişahlık Makamına Ait Bir Mülk: Tokat Bahçesi/Çiftliği: Sultan Abdülaziz Dönemi Sonuna Kadar.” Beykoz 2020 Sempozyumu: Tebliğler Kitabı, 1133-1149. İstanbul: Beykoz Belediyesi, 2021.
The Garden of the Mosques: Hafiz Hüseyin al-Ayvansarayi’s Guide to the Muslim Monuments of Ottoman Istanbul. Translated and annotated by Howard Crane. Leiden: Brill, 2000.
Turan, Ebru. “Ayas Mehmed (Ayās Meḥmed) Paşa.” Encyclopaedia of Islam, Three. ed. Kate Fleet et al. Leiden and Boston: Brill, 2017. https://doi.org/10.1163/1573-3912_ei3_COM_27607
Turan, Ebru. “The Marriage of Ibrahim Pasha (ca. 1495-1536).” Turcica 41 (2009): 3-36. https://doi.org/10.2143/TURC.41.0.2049287
Zâtî Dîvânı: Gazeller Dışındaki Şiirler, İnceleme-Tenkitli Metin. Edited by Orhan Kurtoğlu. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2017.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2025 Hatice Aynur
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
