Tuḥfe-i Şāhidī’nin Yazma Nüshalarında Aruzun Gösterimi
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.17650303Anahtar Kelimeler:
Aruz vezni, Tuḥfe-i Şāhidī, Osmanlı yazma kültürü, manzum sözlükler, aruz imlasıÖzet
Bu makale, Muğlalı Şâhidî İbrâhîm Dede’nin (ö. 957/1550) Tuḥfe-i Şāhidī adlı Farsça-Türkçe manzum sözlüğünün yazma nüshalarında aruz öğretimine yönelik metinsel ve görsel pratikleri incelemektedir. Klasik İslam edebiyatlarında nazmın yalnızca estetik bir amaç taşımadığı, aynı zamanda bilgi aktarımını kolaylaştıran pedagojik işlevler üstlendiği bilinmektedir. Bu bağlamda aruz bilgisi, erken dönemlerden itibaren öğrenilmesi gereken temel bir bilgi olarak görülmüş; Osmanlı eğitim geleneğinde de çocukların küçük yaşta vezne aşina kılınması hedeflenmiştir. Bu amaç doğrultusunda manzum sözlükler, yalnızca kelime öğretmekle sınırlı kalmayıp aruzun teorik ve pratik boyutuyla kavratılmasına da hizmet etmiştir. Çalışmada önce Osmanlı yazmalarında aruz vezninin gösterimine dair özel bir uygulama olarak aruz imlası ele alınmış, ardından manzum sözlüklerin aruz öğretimindeki işlevi üzerinde durulmuştur. Daha sonra, Şâhidî’nin kendi ifadelerinden hareketle Tuḥfe-i Şāhidī’nin telifinde aruz öğretme amacının merkezî bir rol oynadığı ve bu hedefin eserin şerhlerinde de yansıma bulduğu ortaya konulmuştur. Ayrıca, eserdeki vezinlere dair müstakil risalelerin kaleme alınmış olması örnekleriyle gösterilerek, eserin aruz öğretimiyle olan yakın ilişkisi farklı açılardan vurgulanmıştır. Makalenin temel sorunsalı, Tuḥfe-i Şāhidī’nin 466 yazma nüshası üzerinde yapılan ayrıntılı incelemeye dayanmaktadır. Bu incelemede, nüshalardaki aruz uygulamaları tasnif edilerek örnekleriyle açıklanmıştır. Aruzda vezni parçalara bölen tefilelerden sonra tek nokta, üçgen biçiminde üç nokta, ters virgül gibi ayırıcı işaretlerin konulması; tefilelerin siyah ve kırmızı mürekkeple yazılması; tefilelerden sonra sütun cetvellerinin çizilmesi ya da boşluk bırakılması gibi farklı yöntemlerle tefile bölümlendirmesinin vurgulandığı, yani takti‘in yapıldığı tespit edilmiştir. Ayrıca nüshalarda imâle, zihaf ve vasl gibi aruz tasarruflarını göstermek için çeşitli işaretleme yöntemleri geliştirilmiş; zamanla bazı nüshalara aruz bahirlerini tanıtmayı amaçlayan Türkçe manzum risalelerin de eklendiği belirlenmiştir. Sonuç olarak makale, aruzun Osmanlı eğitiminde ne derece kurumsallaştığını ve yazma kültürünün imkânlarıyla pedagojik bir görselleştirme aracına dönüştürüldüğünü ortaya koymaktadır.
Referanslar
Akovalızâde Hâtem. Şerh-i Tuhfe-i Şâhidî. Köprülü Kütüphanesi-Mehmed Asım Bey 684.
Akovalızâde Hâtem Ahmed b. Osmân. Şerh-i Tuhfe-yi Şâhidî İnceleme-Tenkitli Metin-Sözlük. [Hazırlayan] Muhammet Kaya. Ankara: Gece Kitaplığı, 2016.
Andrews, Walter G. “Osmanlı Metin Çalışmaları: Geçmişe Meydan Okuma, Geleceği Tasarlama.” Eski Metinlere Yeni Bağlamlar: Osmanlı Edebiyatı Çalışmalarında Yeni Yönelimler, hazırlayanlar Hatice Aynur, Müjgan Çakır, Hanife Koncu, Selim S. Kuru ve Ali Emre Özyıldırım, 36-59. İstanbul: Klasik, 2015.
Arslan, Sami. “Hamdele-Salvele’nin Dili: Telifte Yetkinlik Aracı Olarak Berâ‘etu’l-İstihlâller.” Osmanlı Araştırmaları=The Journal of Ottoman Studies, s. 57 (2021): 283-318.
Barlak, Eyub. “Abdülkâdir bin Ömer El-Bağdâdî’nin Şerh-i Tuhfe-yi Şâhidî’si: İnceleme-Tenkitli Metin-Sözlük-Tıpkıbasım.” Doktora Tezi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, 2020.
Bayar, Nurullah. “Alî er-Ruhâvî Tuhfe-i Taksîrî: İnceleme-Metin 1B-46A.” Yüksek Lisans Tezi. Harran Üniversitesi, 2021.
Belenkuyu, Bekir. “Türkçe Aruz Kaynakçası.” Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, s. 24 (2020): 137-172.
Coşkun, Menderes. “Edebî Terimler ve Aruzla İlgili Bir Eser: Alî b. Hüseyin Hüsâmeddîn Amasî’nin Risâletün Mine’l-Arûz ve Istılâhi’ş-Şi’r’i.” Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi=The Journal of Turkish Cultural Studies, s. 8 (2003): 97-130.
Demirci, İlker. “Tuhfe-i Vehbî Manzum Sözlük: Transkripsiyonlu Metin, İnceleme, Sözlük.” Yüksek Lisans Tezi. Nevşehir Üniversitesi, 2012.
Doğan Averbek, Güler. “Anadolu Sahasında Müstakil Bir Tür Olarak Manzum Sözlükler Tuhfeler.” Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, s. 23 (Aralık 2019): 62-84.
Doğan Averbek, Güler. “Araplara Türkçe Öğretmek Üzere Kaleme Alınan Tuhfe-i Fedayî Adlı Manzum Sözlük.” Uluslararası Yabancı Dil Olarak Türkçe Öğretimi Dergisi 2, s. 1 (2019): 93-111.
Doğan Averbek, Güler. “Dillerinden Biri Türkçe Olan Manzum Sözlükler Üzerine Yapılan Çalışmalar Bibliyografyası.” Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, s. 21 (2018): 85-114.
Drkić, Munir i Zildžić, Ahmed. Carstvo Teksta: Tuhfe-i Šahidi i Njegova Upotreba u Osmanskoj Bosni [Metnin İmparatorluğu: Tuhfe-i Şâhidî ve Onun Osmanlı Bosnası’ndaki Kullanımı]. Sarajevo: Gazi Husrev-begova biblioteka u Sarajevu, 2023.
Düzenli, Mesut Bayram ve Turan, Muhittin. “Türkçe-Farsça Manzum Sözlüklerden Tuhfe-i Şemsî.” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 9, s. 42 (Şubat 2016): 128.
Ece, Selami. Grafo Fonoloji: Ses-Yazı ve Çeviri Yazı Kuramları. Erzurum: Eser, 2024.
Ekici, Hasan. “Bosnalı Atfî Ahmed Efendi’nin Şerh-i Tuhfe-i Şâhidî’si: İnceleme-Tenkitli Metin-Sözlük-Dizin.” Doktora Tezi. Adıyaman Üniversitesi, 2017.
Erünsal, İsmail E. Yirmi İki Mürekkep Damlası: Osmanlı Sosyal ve Kültür Tarihi Üzerine Sohbetler. Söyleşi Halil Solak. İstanbul: Timaş, 2021.
Et, Oğuzhan. “Velî-i Âmidî’nin Aruz Risalesi ve Penbe-zâde-i Erzen-i Rûmî’nin Risâle fi’l-Arûz’u ile Karşılaştırılması.” Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi 9, s. 2 (2024): 883-915.
Fuzûlî Dîvânı. [Hazırlayan] Abdülhakim Kılınç. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu, 2021.
Gözitok, Mehmet Akif. Çelebizade Ali İlmî ve Nazm-ı Bedî‘. Erzurum: Mim, 2016.
Gülhan, Abdülkerim. “Şeyh Ahmed ve Manzum Sözlüğü Nazmü’l-Leâl.” Zeitschrift für die Welt der Türken=Journal of World of Turks 2, s. 10 (2010): 205-212.
Günaydın, Alper. “Aruzun İmlası ve Telaffuzu.” Türkiyat Mecmuası 31, s. 2 (2021): 681-710, https://doi.org/10.26650/iuturkiyat.940404.
Günaydın, Alper. “Harekeli Bir Mi’râciye’nin Dîbâcesi ve Osmanlı Türkçesinin İmlası ve Telaffuzu Hakkında Düşündürdükleri.” Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, s. 49 (2020):161-184, https://doi.org/10.24155/tdk.2020.133.
Güven, Rumeysa. “Cevdet Paşazâde Alî Sedâd’ın Aruza Dair Risalesi: Arûz-ı Osmânî.” Hikmet: Akademik Edebiyat Dergisi, s.16 (2022): 272-281.
İmamoğlu, Ahmet Hilmi. “Farsça-Türkçe Manzum Sözlükler ve Şâhidî’nin Sözlüğü: İnceleme-Metin” Doktora Tezi. Atatürk Üniversitesi, 1993.
Kaya, Hasan. “Ahmed Resmî’nin Nazm-ı Giridî Adlı Manzum Sözlüğü.” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 10, s. 51 (2017): 119-142.
Kılıç, Atabey. “Aruz İmlâsı Üzerine Notlar.” Turkish Studies=Türkoloji Araştırmaları, özel sayı, “Prof. Dr. İsmail Ünver adına: İmla-Orthographic” 3, s. 6 (2008): 471-487.
Kılıç, Atabey. “Türkçe-Farsça Manzum Sözlüklerden Tuhfe-i Şâhidî-Metin.” Turkish Studies 2, s. 4 (2007): 516-548.
Mahmûd Nâsıh. Sübhatü’s-Sâlikîn. Bursa İnebey Kütüphanesi-Genel 1700.
Mes‘ûd bin Ahmed. Süheyl ü Nev-bahâr: İnceleme-Metin-Sözlük. Hazırlayan Cem Dilçin. Ankara: AKM, 1991.
Muhammed Şirvânî. Şerh-i Tuhfe-i Şâhidî. Süleymaniye Kütüphanesi-Yazma Bağışlar 8390.
Okuyucu, Cihan ve Yazar, Sadık. Konyalı Muhyî Tercüme-i İbtidânâme: İnceleme-Metin-Günümüz Türkçesine Çeviri-Tıpkıbasım. Ankara: TDK, 2018.
Osmân b. Hüseyin el-Bosnevî. Lügat-i Manzûme. Süleymaniye Kütüphanesi-Reşid Efendi 977.
Öz, Yusuf. Tarih Boyunca Farsça-Türkçe Sözlükler. Ankara: TDK, 2010.
Öz, Yusuf. Tuhfe-i Şâhidî Şerhleri. Konya: Selçuk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi, 1999.
Özdemir, Abdurrahman. “Aruz İlmi.” İslam Medeniyetinde Dil İlimleri: Tarih ve Problemler, hazırlayan İsmail Güler, 357-424. İstanbul: İSAM, 2015.
Polat, Selahattin. Metin Tenkidi. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı, 2010.
Saraç, Ahmet Emin, “Fuzulî’nin Farsça ve Türkçe Gazellerinin Aruz ve Kafiye Bakımından İncelenmesi.” Yüksek Lisans Tezi. İstanbul Medeniyet Üniversitesi, 2018.
Selçuk, Bahir ve Mesut Algül. “Çocuklar İçin Yazılan Farsça-Türkçe Manzum Bir Sözlük: Dürrî’nin Güher-rîz’i.” Journal of Turkish Language and Literature 1, s. 2 (2015): 133-164.
Sevgi, Ahmet. “Ahmed-i Bardahî’nin Türkçe ve Farsça Manzum Aruz Risalesi.” Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, s. 19 (2008): 37-55
Sevgi, Ahmet. “Ahmed-i Dâî’nin Bilinmeyen Bir Eseri: İlm-i Arûz.” Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, s. 18 (2007): 1-11.
Şafak, Yakup. “Bahrü’l-Maârif’in Birinci Bölümünde Yer Alan Vezinler.” Nüsha, s. 45 (2017): 1-22.
Şafak, Yakup. “Fars ve Türk Aruzlarında Yeknesak ve Almaşık Vezinler.” Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, s. 7 (2000): 187-232.
Şafak, Yakup. “Sürûrî’nin Bahrü’l-Ma‘ârif’i ve Enîsü’l-Uşşâk ile Mukayesesi.” Doktora Tezi. Atatürk Üniversitesi, 1991.
Şâhidî. Tuhfe-i Şâhidî. Beyazıt Devlet Kütüphanesi-B6845.
Şâhidî İbrahim Dede, Muğlalı. Tuhfe-î Şâhidî: Farsça-Türkçe Manzum Sözlük. [Hazırlayan] Ahmet Hilmi İmamoğlu. Muğla: Muğla Üniversitesi, 2005.
Şimşekler, Nuri. “Şâhidî İbrahim Dede‘nin Gülşen-i Esrar’ı:Tenkitli Metin-Tahlil.” Doktora Tezi. Selçuk Üniversitesi, 1998.
Tanç, Nilüfer. “Tuhfe-i Şâhidî (Şâhidî).” Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. https://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/tuhfe-i-sahidi-sahidi (erişim 2 Eylül 2025).
Tarlan, Ali Nihad, “Bir İmla Hususiyeti.” İÜ Türkiyat Mecmuası, s. 3 (1935): 229-232.
Taşköprizâde Ahmed Efendi, Mevzuatü’l-Ulum: İlimler Ansiklopedisi. Sadeleştiren Mümin Çevik. İstanbul: Üçdal Neşriyat, 1975, c. 1.
Turan, Muhittin. “Lâmi’î Çelebi’nin Aruz Risalesi.” Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi 8, s. 1 (2023):156-190.
Turan, Muhittin. “Penbe-zâde-i Erzen-i Rûmî’nin Risâle fi’l-Arûz’u.” TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi 7, s. 18 (2019): 107-152.
Verburg, Antoinette C. “The Tuhfe-i Şāhidī: A Sixteenth Century Persian-Ottoman Dictionary in Rhyme. Part I.” Archivum Ottomanicum, no. 15 (1997): 5-87.
Yavaş, Serap. “Nâdide Ahmed Efendi Şerh-i Tuhfe-yi Şâhidî: İnceleme-Metin-Sözlük-Tıpkıbasım.” Yüksek Lisans Tezi. Erciyes Üniversitesi, 2013.
Yazar, Sadık. “Bursalı Mahmûd Âgâh/Nâsih’in Telife Dönüşen Tashihleri: Şemseddîn Sivasî’nin Mevlid’i Örneği.” Yazmabilim: Yazma Eser Araştırmaları Dergisi, s. 1 (Eylül 2025), 1-63.
Yazar, Sadık. “Klasik Türk Edebiyatında Aruz Etrafında Gelişen İmla Hususiyetleri.” Osmanlı Edebi Metinlerini Anlama Kılavuzu, hazırlayan Özer Şenödeyici, 277-300. İstanbul: Kesit, 2015.
Yazar, Sadık. “Tuhfe-i Şâhidî’nin Osmanlı Telif Geleneğindeki Etkisine Farklı Bir Örnek: Hatîb’in Hibetü’l-Vehhâb’ı.” KÜLTÜRK, s. 2 (2020): 97-131.
Yıldırım, Melisa. “Muğlalı Şâhidî İbrahim Dede Tuhfe-i Şâhidî Farsça-Türkçe Manzum Sözlük.” Bitig Edebiyat Fakültesi Dergisi, özel sayı, “Mevlevilik Geleneği ve Vefatının 475. Yılında Muğlalı İbrahim Şâhidî (1470-1550).” Editör Nilüfer Tanç (Nisan 2025): 454-60.
Yorgancızâde Ali Hicâbî. el-Goncatü’l-Hicâbiyye ale’t-Tuhfeti’ş-Şâhidiyye. Süleymaniye Kütüphanesi-Denizli 284.
Zararsız, Şeyma Nur. “Tuhfetü’l-Mülûk (Tuhfe-yi Şâhidî Şerhi): İnceleme-Tenkitli Metin-Sözlük-Tıpkıbasım.” Yüksek Lisans Tezi. Erciyes Üniversitesi, 2015.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2025 Sadık Yazar
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
