On Altıncı Yüzyıl Başlarında Osmanlı Şiirinde Mekteb-i Vukû‘ Ekolünün Önde Gelen Temsilcilerinden Biri, Nihâlî Ca‘fer Çelebi
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.17650221Anahtar Kelimeler:
Dîvân edebiyatı, gazel, Nihâlî, mekteb-i vukû‘Özet
Osmanlı klasik edebiyat geleneği, imparatorluk kültürel kimliğinin inşasını hedefleyen bir projenin parçası olarak on beşinci yüzyılın ikinci yarısında ortaya çıkmıştır. Bunun oluşumunda ve gelişiminde, özellikle Mîr ‘Alî Şîr Nevâyî’nin (ö. 1501) etkisiyle model alınan Timurlu edebî geleneği önemli bir rol oynamıştır. On altıncı yüzyılın ilk yarısına gelindiğinde ise dönemin kaynaklarına göre diğer klasik şiir geleneklerinde bulunmayan unsurları da bünyesinde barındırmaya başlayarak Osmanlı şiiri kendine özgü bir geleneğe dönüşmüştür. Bununla birlikte, dönemin edebî metinlerine dayanan analizler, Osmanlılar ile Safevîler arasındaki siyasi çatışmalara rağmen, yüzyıllardır süregelen İranî edebiyat geleneği ile gelişmekte olan Osmanlı kozmopolit merkezleri arasındaki kültürel alışverişin kesintisiz biçimde sürdüğünü göstermektedir. Görünüşe göre Osmanlı edebî muhitinin temsilcileri, İran edebî dünyasında hâkim olan eğilimlerin farkında olmaya devam ediyorlardı. Her ne kadar Türk edebiyat tarihçiliğinde bu konuya değinilmemiş olsa da, İran edebiyatında—özellikle gazel şiirinde—gittikçe yaygınlaşan ve baskın hâle gelen mekteb-i vukû‘ olarak bilinen edebî üslubun Osmanlılar arasında da takipçileri olduğu açık biçimde görülmektedir. “Realist üslubun” en önemli temsilcilerinden biri, özellikle zanaatkâr sevgililere hitaben yazdığı şiirleriyle ün kazanan Nihâlî’dir (ö. 1542). Bu makale, Nihâlî’nin şiirlerine, bu şiirlerin metinsel öncüllerine ve bunların on altıncı yüzyıl başlarında Osmanlı şiirindeki yerine odaklanmaktadır.
Referanslar
Akarsu, Kamil. “Za’ifi Divanı: Metin, Tahlil ve Sistematik Endeks.” PhD diss., Gazi University, 1989.
Akkaya, Mehmet. “Şemsi Paşa Divânı: İnceleme Edisyon Kritikli Metin.” PhD diss., Istanbul University, 1992.
Ambros, Edith Gülçin. “Turkish Delights.” Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes, special issue, “Festschrift Andreas Tietze zum 70. Geburtstag gewidmet von seinen Freunden und Schülern.” no. 76 (1986): 11-17.
Âşıḳ Çelebi. Meşâ‘irü’ş-Şu‘arâ. Edited by Filiz Kılıç. 3 vols. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2012.
Babur, Zahiruddin Muhammad, Mirza. Bâburnâma. vol. 2. Chaghatay Turkish Text with Abdul-Rahim Khankhanan’s Persian Translation. Edited and translated by W. M. Thackston. Cambridge MA: Harvard University, Department of Near Eastern Languages and Civilizations, 1993.
[Cāmi‘ el-Nezāʼir]. Library of İstanbul University-Nadir Eserler Ms. NEKTY01547.
Edirneli Nazmî. Mecma‘u’n-Nezâ’ir: Inceleme–Tenkitli Metin. Edited by Mehmet Fatih Köksal. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2012.
Ersoy, Ersen. “Fatih Devrinde Cinas Ustası Bir Şair: Hafî.” Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, no. 11 (2013): 195-216.
Gulçīn-i Ma‘ānī, Aḥmed. Mekteb-i Vuḳū‘ der Şi‘r-i Fārsī. Meşhed: Dānişgāh-i Firdevsī, 1374 [1995].
Kadkanī, Shafī‘ī. “Persian Literature (Belles Lettres) from the Time of Jāmī to the Present Day.” History of Persian Literature from the Beginning of the Islamic Period to the Present Day, edited by George Morrison, 134-206. Leiden: Brill, 1981.
Karataş, Müberra. “Seyfî-yi Buhârî’nin Farsça Dîvânı: Metin–İnceleme.” Master’s thesis. Istanbul University, 2022.
Kınalızâde Hasan Çelebi. Tezkiretü’ş-Şu‘arâ. Edited by Aysun Sungurhan. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2017.
Losensky, Paul E. Welcoming Fighani: Imitation and Individuality in the Safavid-Mughal Ghazal. Costa Mesa: Mazda Publishers, 1998.
Mecmû‘atü’l-Letâ’if ve Sandûkatü’l-Ma‘ârif. Edited by İncinur Atik Gürbüz. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2018.
Mirzoev, Hayyom Tashqulovich. “Sayfiy Bukhoriy G’azaliyotida XV. Asr San’at va Khunarmandchiligi Tasviri.” XXI Asrda İlm-fan Taraqqiyotining Rivojlanish İstiqbolari va Ularda İnnovatsiyalarnin Tutgan O’rni: Respublika İlmiy Online Konferentsiyasi Materiallari, edited by Shohrud Farmonovich Fayziev et al., vol. 2, 250-252. Toshkent: Tadqiqot.uz, 2019.
Navoiy, Alisher. Majolis un-Nafois. Mukammal Asarlar To’plami: Yigirma Tomlik, 13. Edited by Suyima G’aniyeva. Toshkent: Fan, 1997.
Péri, Benedek. “He Drew His Blade to Shave the World: Ghazals Addressed to Barber Beloveds in 16th-Century Istanbul.” Klasik Türk Edebiyatında Yerlilik, edited by M. Fatih Köksal and Emre Berkan Yeni, 293-303. Istanbul: Istanbul Kültür Üniversitesi, 2022.
Péri, Benedek. “Mīr ‘Alī-šīr Navāyī’s Poetic Replies to Ghazals Composed by Šayḫum Niẓām ad-Dīn Aḥmad ‘Suhaylī’.” Orpheus Noster 14, no. 4 (2022): 75-86.
Péri, Benedek. “Places Full of Secrets in 16th-Century İstanbul: The Shops of the Ma‘cūncıs.” Ottomans–Crimea–Jochids, edited by István Zimonyi, 257-270. Szeged: Department of Altaic Studies, 2020.
Pervâne b. Abdullah. Pervâne Bey Mecmuası. Edited by Kamil Ali Gıynaş. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2012.
Samancı, Metin. “Mecmū‘a-i Neẓā’ir (vr. 150b–250a) (Süleymaniye Kütüphanesi H. Hüsnü Paşa 1031): İnceleme–Tenkitli Metin.” Master’s thesis. Marmara University, 2013.
Sehî Beg. Heşt Bihişt. Edited by Halûk Ipekten and Günay Kut. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2017.
Selçuk, İklil. “Boza Consumption in Early-Modern Istanbul as an Energy Drink and a Mood-Altering Substance.” Akademik İncelemeler Dergisi 11, no. 1 (2016): 61-81.
Şemīsā, Sīrūs. Şāhidbāzī der Edebiyāt-i Fārsi. Tehran: Intişārāt-i Firdevs, 1381 [2002].
Seyfī Buḫārī. “Ṣanāyi‘ el-Bedāyi‘.” Edited by Nejīb Māyil Heravī. Dāniş, no. 10 (1366 [1987]): 5-93.
Seyfī. Dīvān-i Seyfī. Library of İstanbul University-Nadir Eserler Ms. NEKFY1012.
Sharma, Sunil. “Generic Innovation in Sayfī Buḫārāʼī’s Shahrāshūb Ghazals.” Ghazal as World Literature. vol. 2. From a Literary Genre to a Great Tradition: The Ottoman Gazel in Context, edited by Angelika Neuwirth, Michael Hess, Judith Pfeiffer and Börte Sagaster, 141-149. Würzburg: Ergon Verlag, 2016.
Szombathy, Zoltán. Mujūn: Libertinism in Medieval Muslim Society and Literature. London: Gibb Memorial Trust, 2013.
Tanrıbuyurdu, Gülçin. “Mu’îdî: Dîvân: Metin–Çeviri.” PhD diss., Kocaeli University, 2012.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2025 Benedek Péri
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
