Kırım Resmî Yazışmalarında Kölelik
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.17649932Anahtar Kelimeler:
Kırım Hanlığı, Tarihî Kırım Türkçesi, resmî yazışmalar, kurumsal terminoloji, kölelikÖzet
Jeopolitik konumu, Kırım’ın tarih boyunca ticari bakımdan canlı bir bölge olmasına sebebiyet vermiştir. Bu canlılığın ana sebeplerinden biri de Kırım’da öteden beri süregelen köle ticaretidir. On beşinci yüzyılın ilk yarısında bölgede siyasi bir hâkimiyet tesis eden Kırım Hanlığı da köle ticaretine büyük önem vermiştir. Temelini Moğol devlet teşkilatından alan, devletin siyasi ve ekonomik gücünü korumasında hayati önem taşıyan yağma ve esir elde etme amaçlı sefer düzenleme geleneği de Kırım Hanlığı’nın köle ticaretine olan bağını güçlendirmiştir. Kırım Hanlığı’na ait birinci elden kaynaklar olan resmî belgeler, Kırım Kadı Sicilleri ile resmî yazışma değeri taşıyan yarlık (ferman) ve hatlardan (resmî mektup) oluşur. Bunlar Kırım Hanlığı’nın resmî yazı diliyle devletin işleyişinde önem arz eden idari, kültürel ve sosyo-ekonomik yapıyı aydınlatan güvenilir kaynaklardır. Bu belgelerdeki idari, kültürel ve sosyo-ekonomik malzeme saha araştırmacılarıyla dil ve kültür tarihçilerinin dikkatini çekmiştir. Özellikle son dönemde Kırım Kadı Sicillerindeki kayıtlardan hareketle Kırım’da kölelik kavramı ve ilgili terminolojinin tespiti hususunda önemli çalışmalar yapılmıştır. Ancak Kırım Hanlığı resmî yazışmaları olan yarlık ve hatlarda geçen kölelik ve terminolojisi hakkında kapsamlı bir çalışma henüz bulunmamaktadır. Bu nedenle çalışma Kırım resmî yazışmalarında geçen kölelik kavramına ve belgelerde kullanılan terminolojiye odaklanmaktadır. Çalışmanın ana kaynağı on beşinci-on sekizinci yüzyıllar arasında Kırım Hanlığı resmî yazışma geleneğiyle yazılmış diplomatik belgeler olan yarlık ve hatlar ile kişilere özel olarak tebliğ edilmiş tarhanlık ve soyurgal yarlıklarıdır. Söz konusu belgelerde bulunan kölelik terminolojisi tespit edilmiş, ilgili terimler filolojik ve tarihsel bakış açısıyla incelenmiştir. Madde başı yapılarak incelenen her bir terimin kökeni hakkında bilgi verilmiş ve bunların hangi sahadan Tarihî Kırım Türkçesine geçtiği belirlenmeye çalışılmıştır. Bu yöntemle Kırım sahasına has kölelik terminolojisi ile Osmanlı vasıtasıyla Kırım’a geçen terminolojinin Kırım resmî yazışmalarında nerede ve hangi anlamlarda kullanıldığı belirtilmiştir. Çalışmanın amacı Kırım’ın kurumsal terminolojisini inceleyen dil, kültür ve tarih çalışmalarına katkı sağlamaktır.
Referanslar
Abdullin, İskandar Abdulloviç, S. B. Vahitova, F. M. Gaziova, L. R. Gaynova, F. E. Haniyev, M. G. Mehemmedeiyev, Ş. S. Hanbikova ve P. G. Ehmet’yanov. Tatar Tělěněn Aŋlatmalı Süzlěgě III. Kazan: Tatarstan Kitap Neşriyatı, 1981.
Aktaş Sarı, Sema. “Erken Modern Dönemde Kırım Hanlığı’nda Kusurlu Köleler Üzerine Bir Değerlendirme.” Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, c. 8, s. 1 (2023): 137-164.
Anetshofer, Helga. “How are Turkish ‹yapağı› ‘raw wool,’ ‹yapalak› ‘owl,’ and ‹lapa lapa kar yağ-› ‘to snow in thick flakes’ related?” Zemin, s. 3 (2022): 24-47.
Argunşah, Mustafa ve Galip Güner. Codex Cumanicus. İstanbul: Kesit, 2015.
Arpacı, Mehmet. “Kırım Hanlığı’na Ait Resmî Yazışmalardaki (16.-18. Yüzyıllar) İdari, Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Terimler (Zernov Neşriyatına Göre).” Doktora Tezi. Yıldız Teknik Üniversitesi, 2023.
Arpacı, Mehmet. “Kırım Hanlığı’nda Diplomatika Geleneği ve Gelişimi.” Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 64, s. 3 (2024): 587-610.
Arpacı, Mehmet. “Kırım Yarlıklarında Geçen Kişi Adları.” Türkbilig. s. 42 (2021): 115-131.
Arpacı, Mehmet. “Tiyiş Defterlerine Göre Kırım Hanlığı’nda Devlet Ricali ve Kullanılan Terminoloji.” Dil Araştırmaları, s. 33 (2023): 131-152.
Arpacı, Mehmet ve A. Melek Özyetgin. “Kırım Hanlığında Saray Protokolü.” Karadeniz Araştırmaları, c. 16, s. 62 (2019): 190-212.
Arpacı, Mehmet ve Halil İskender. “The Evolution of Land System Terminology in the Crimean Khanate: From Chinggisian Roots to Ottoman Influences.” bilig, s. 115 (2025): 85-109.
Atasoy, Okan Faysal. Kırım Yurtına ve Ol Taraflarga Dair Bolgan Yarlıglar ve Hatlar (1520-1742 Kırım Tatarcasıyla Yarlıklar ve Mektuplar) (1. Cilt Metin, II. Cilt Dizin). Ankara: TDK, 2017.
Aydın, Mehmet Âkif ve Muhammed Hamîdullah. “Kölelik.” TDVİA. c. 26. Ankara: TDV, 2002.
Bilici, Hatice. “31 Numaralı Kırım Hanlığı Kadı Sicili’nin Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi.” Yüksek Lisans Tezi. İstanbul Üniversitesi, 2021.
Boeschoten, Hendrik. A Dictionary of Early Middle Turkic. Hazırlayan M. Weeden. Leiden-Boston: Brill, 2023.
Clauson, Gerard. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: Clarendon Press, 1972.
Conermann, Stephan ve Gül Şen. “Slavery is Not Slavery: On Slaves and Slave Agency in the Ottoman Empire, Introduction”. Slaves and Slave Agency in the Ottoman Empire, hazırlayanlar Stephan Conermann ve Gül Şen, 11-17. Göttingen: V&R Unipress, 2020.
Çelik, Dilek. “67 A 90 Nolu ve 1017-1022 (1608-1613) Tarihli Kırım Hanlığı Kadıasker Defteri (Tahlil ve Transkripsiyon).” Yüksek Lisans Tezi. Sakarya Üniversitesi, 2011.
Dankoff, Robert. Evliya Çelebi Seyahatnamesi Okuma Sözlüğü. Yayımlayan Mehmet Ölmez, Çeviren Semih Tezcan. İstanbul: Türk Dilleri Araştırmaları, 2004.
Doerfer, Gerhard. Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen II. Wiesbaden: Franz Steiner Verlag GmbH, 1965.
Doerfer, Gerhard. Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen III. Wiesbaden: Franz Steiner Verlag GmbH, 1967.
Engin, Nihat. “Osmanlılar’da Kölelik.” TDVİA. c. 26. Ankara: TDV, 2002.
Fisher, Alan. Kırım Tatarları. Çeviren Eşref B. Özbilen. İstanbul: Selenge, 2009.
Gökbilgin, Özalp. Tāriḫ-i Ṣaḥib Giray Ḫān. Ankara: Baylan Matbaası, 1973.
İnalcık, Halil. “III. İslam Giray.” Kırım Hanlığı Tarihi Üzerine Araştırmalar 1441-1700, haz. E. Yalçın, 207-211. İstanbul: Türkiye İş Bankası, 2017.
İskender, Halil. “The Interplay of Polysemy and Prototypes: A Prototype Theory Approach to the Turkish Polysemic –lIk Morpheme.” KMÜ EFAD, s. 6 (2023): 56–76.
Ivanics, Maria. “Enslavement, Slave Labour and The Treatment of Captives in the Crimean Khanate.” Ransom Slavery along the Ottoman Borders (Early Fifteenth-Early Eighteenth Centuries), hazırlayanlar Geza David ve Pál Fodor, 193-219. Leiden: Brill, 2007.
Kâşgarlı Mahmud. Dîvânu Lugâti’t-Türk (Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin). Hazırlayanlar Ahmet B. Ercilasun ve Ziyat Akkoyunlu, Ankara: TDK, 2014.
Kavak, Nuri, “Kırım’ın Karasu Kazası 1683-1744 (Şer’iyye Sicillerine Göre).” Doktora Tezi. Gazi Üniversitesi, 2008.
Kavak, Nuri. “Slavery and Slave Prices in the Crimean Khanate (According to Islamic Court Registers).” Uluslararası Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, s. 1 (2019): 59-72.
Kılınç, Şahin, “17 Numaralı Kırım Şer’iyye Sicili (H. 1084-1085/M. 1673-1674) Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi.” Yüksek Lisans Tezi. Sakarya Üniversitesi, 2019.
Kitâb-ı Mecmû-ı Tercüman-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî. Hazırlayanlar Recep Toparlı, Sadi Çöğenli ve Nevzat H. Yanık. Ankara: TDK, 2000.
Kizilov, Mikhail. “Slaves, Money Lenders, and Prisoner Guards: The Jews and the Trade in Slaves and Captives in the Crimean Khanate.” Journal of Jewish Studies, c. 58, s. 2 (2007): 189-210.
Królikowska-Jedlińska, Natalia. “Foreigners in Front of the Crimean Khan’s Courts in the Seventeenth and Eighteenth Centuries.” Uluslararası Suçlar ve Tarih, s. 16 (2017): 139-154.
Królikowska-Jedlińska, Natalia. Law and division of power in the Crimean Khanate (1532-1774): with special reference to the reign of Murad Giray (1678-1683). Leiden-Boston: Brill, 2019.
Kurat, Akdes Nimet. IV-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri. Ankara: TTK, 1972.
Lee, Joo-Yup. Qazaqlïq, or Ambitious Brigandage, and the Formation of the Qazaqs: State and Identity in Post-Mongol Central Eurasia (Studies in Persian Cultural History: 8). Edited by Charles Melville, Gabrielle van den Berg and Sunil Sharma. Leiden-Boston: Brill, 2016.
Muallim Nâcî. Lügat-ı Nâcî. Hazırlayan A. Kartal. Ankara: TDK, 2009.
Öner, Mustafa. “Or ~ Tor ~ Çor Sözleri Hakkında”. EÜ Türk Dili ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, s. 7 (1993): 179-185.
Özdem, Zeynep. Kırım Karasubazar’da Sosyo-Ekonomik Hayat. Ankara: TTK, 2010.
Özdem Köse, Zeynep. “Kırım Hanlığı’nda Kölelik (1648-1699).” Doktora Tezi. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, 2017.
Özdem Köse, Zeynep ve Faruk Söylemez. “Kırım Hanlığı’nda Kölelerin İstihdam Alanları (17. Yüzyılın İkinci Yarısı)”. Gaziantep University Journal of Social Sciences, c. 19, s. 1 (2020): 139-157.
Öztürk, Yücel. “Kazak Teriminin Kölelik Mefhumu ile İlişkisi Üzerine”. Uluslararası Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, c. 2, s. 2 (2020): 550-573.
Özyetgin, Ayşe Melek. Altın Ordu, Kırım ve Kazan Sahasına Ait Yarlık ve Bitiklerin Dil ve Üslûp İncelemesi (İnceleme-Metin-Tercüme-Notlar-Dizin-Tıpkıbasım). Ankara: TDK, 1996.
Özyetgin, Ayşe Melek. “Altın Orda Hanlığının Resmî Yazışma Geleneği.” Orta Zaman: Türk Dili ve Kültürü Üzerine İncelemeler, 11-36, Ankara: Ötüken, 2005.
Özyetgin, Ayşe Melek. Eski Türk Resmî Yazışma Geleneğine Dair, Timürlü Hükümdarı Ebū Saʻid Küregen’e Ait Uygur Harfli 1468 Tarihli Bir Bitik. Orta Zaman: Türk Dili ve Kültürü Üzerine İncelemeler, 59-90, Ankara: Ötüken, 2005.
Pavet de Courteille. Dictionnaire turk-oriental: destiné principalement à faciliter la lecture des ouvrages de bàber, d’Aboul-Gâzi et de Mir-Ali-Chir-Nevâï. Paris, 1870.
Rosch, Eleanor. “Cognitive Representations of Semantic Categories.” Journal of Experimental Psychology: General 104, s. 3 (1975): 192–233.
Rustemov, Oleg Diyaveroviç. “Prava Rabov i Usloviya ih Ocvobojdeniya v Krimskom Hanstve.” Zolotoordınskoe Obozrenie/Golden Horde Review, c. 10, s. 3 (2022): 715-727.
Temir, Ahmet. Yusuf Akçura. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1987.
Turan, Ahmet Nezihi. “Bahçesaray Köleleri (17.-18. Yüzyıllar).” bilig, s. 48 (2009): 241-254.
Turgay, Tacettin. “Lexicalism at Interfaces.” Zemin, s. 4 (2022): 182-215.
Smirnov, V. D. Osmanlı Dönemi Kırım Hanlığı. Çeviren Ahsen Batur. İstanbul: Selenge, 2016.
Şahin, Fatma, “67 A 90 11 Numaralı Kırım Kadı Siciline Göre Kırım’da Kölelik.” Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, c. 4, s. 2 (2019): 665-675.
Şemseddîn Sâmî. Kamus-ı Türkî. Hazırlayan P. Yavuzarslan. Ankara: TDK, 2015.
Türk, Ahmet. “Kırım Hanlığı’nda Kölelik ve Köle Ticaretine Genel Bir Bakış.” Moştenirea Istorica a Tatarilor, no. 2 (2012): 151-166.
Velyaminov-Zernov, Vasily V. Kırım Yurtına ve Ol Taraflarga Dair Bolgan Yarlıglar ve Hatlar. Hazırlayanlar A. Melek Özyetgin ve İlyas Kamalov. Ankara: TTK, 2009.
Vladimirtsov, Boris Y. Moğolların İçtimaî Teşkilatı: Moğol Göçebe Feodalizmi. Çeviren Abdülkadir İnan. Ankara: TTK, 1995.
Wilkens, J. Handwörterbuch des Altuigurischen. Göttingen: Universitätsverlag Göttingen, 2021.
Yağcı, Zübeyde Güneş. “16. Yüzyılda Kırım’da Köle Ticareti.” Karadeniz Araştırmaları, s. 8 (2005): 12-30.
Yaşa, Fırat, Bahçesaray (1650-1675). Ankara: TTK, 2021.
Yaşa, Fırat. “Between Life and Death: Slaves and Violence in Crimean Society in the Last Quarter of 17th Century.” SUTAD, s. 47 (2019): 433-443.
Yaşa, Fırat. “Desperation, Hopelessness, and Suicide: An Initial Consideration of Self-Murder by Slaves in Seventeenth-Century Crimean Society.” Turkish Historical Review, c. 9 (2018): 198-211.
Yaşa, Fırat. “Han’ın Mutfağından Bahçesaray’daki Kölelere: Toplumsal İlişkilerin Odağında Kilercibaşı Mehmed Ağa.” bilig, s. 81 (2017): 27-49.
Yaşa, Fırat. “Kırım Hanlığı’nda Köleliğin Sosyal ve Mali Boyutları.” Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, c. 8, s. 3 (2014): 657-669.
Yaşa, Fırat. “Slaves Holding Slaves: Mükâtebe Contracts, Velâ and a Probate Inventory in the Seventeenth-Century Crimean Khanate.” Journal of the Economic and Social History of the Orient, c. 67, s. 1-2 (2024): 133-160.
Yaşa, Fırat. “67 A 90 Numaralı (Dördüncü Cilt), 1061-1062 Tarihli Kadıasker Defteri’ne Göre Kırım’da Sosyal ve Ekonomik Hayat.” Yüksek Lisans Tezi. Sakarya Üniversitesi, 2014.
Yılmaz, Fehmi, Ahmet Cihan ve Özlem Deniz Yılmaz. Kırım Hanlığı Kadı Sicilleri Kataloğu. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi, 2021.
Zahîrüddîn Muhammed Bâbur Mîrzâ. Bâburnâme. Hazırlayan Wheeler M. Thackston. Editörler Şinasi Tekin ve Gönül A. Tekin. 3 c. Cambridge, MA: Harvard Üniversitesi: Yakındoğu Dilleri ve Medeniyetleri Bölümü, 1993.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2025 Mehmet Arpacı
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
