Tercüme-i Telemak ve Hayâlât-ı Dil Üzerine Karşılaştırmalı Bir İnceleme
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.17650615Anahtar Kelimeler:
Tercüme-i Telemak, Hayâlât-ı Dil, Yûsuf Kâmil Paşa, Hasan Tevfik Efendi, François Fénelon, Tanzimat EdebiyatıÖzet
Tanzimat Dönemi’yle birlikte Batı kaynaklı eserlerin tercüme ve uyarlama yoluyla edebî hayata girişi, Türk edebiyatında biçim ve içerik bağlamında köklü dönüşümler başlatmıştır. François Fénelon’un Les Aventures de Télémaque (1699) (Telemakhos’un Maceraları) adlı eseri, XIV. Louis’nin torunu Burgonya Dükü’nün eğitimi amacıyla kaleme alınmış; ahlak, adil yönetim ve erdem temalarını merkeze alan didaktik bir metindir. Yûsuf Kâmil Paşa’nın Tercüme-i Telemak (1862) adıyla Türkçeye çevirdiği bu eser, Tanzimat Devri’nde Batı’ya yönelen edebiyatın ve modernleşme fikrinin önemli örneklerinden biri olarak siyasi, toplumsal ve ahlaki mesajlarıyla Osmanlı münevverleri arasında geniş yankı uyandırmıştır. Yüzeyde bir aşk hikâyesi görünümündeki Hasan Tevfik Efendi’nin Hayâlât-ı Dil’i (1868) ise, kahramanı Murg-ı Dil’in sevgilisi Cânân’a ulaşma serüvenini konu edinirken, arka planda Osmanlı toplumunun idari, sosyal ve ahlaki meselelerine temas eden sembolik bir yapı teşkil eder. Yazar bu eserinde yer yer sadeleşen bir dil, bilgi paylaşımına dayalı diyaloglar ve ahlaki telkinlerle geleneksel ve modern unsurları bir araya getirmiştir. Karşılaştırma sürecinde iki eser arasında kişiler, tematik yapı, mekânların işlevsel kullanımı ile dil ve anlatımdaki ortaklıklar tespit edilerek örnekleriyle gösterilmiştir. Bilhassa Tercüme-i Telemak’taki Mentor ile Hayâlât-ı Dil’deki Pîr ve Nâyâb’ın rehberlik işlevleri, kahramanların geçirdikleri sınavlar, deniz yolculukları, esaret, kurtuluş, düşmanla mücadele gibi motiflerin benzerliği, şehirlerin sembolik değerleri ve kullanılan dildeki bu koşutluklar, Hayâlât-ı Dil’in Tercüme-i Telemak’tan kayda değer biçimde esinlendiğini ortaya koymaktadır. Fakat Hasan Tevfik Efendi’nin bu etki ile sınırlı kalmayıp Divan edebiyatı ve Halk edebiyatı edebî geleneklerinin belirli unsurlarını da koruyarak daha gerçekçi bir anlam evreni inşa ettiği görülmektedir. Bu yönüyle çalışma, Tanzimat Dönemi’nde Batı’dan alınan çeşitli teknik ve tematik unsurların yerleşik edebî gelenek içinde yeniden üretildiğini örneklemekte ve modern Türk edebiyatının temelini oluşturan melez anlatı yapılarının nasıl şekillendiğine dair ipuçları sunmaktadır.
Referanslar
Bursalı Mehmed Tahir Bey. “Hasan Tevfik Efendi.” Osmanlı Müellifleri. c. 2, 161-162. Hazırlayan A. Fikri Yavuz ve İsmail Özen. İstanbul: Meral, 1972.
Can, Muhammet ve Esengül Sağlam Can. “Hasan Tevfik ve Hayâlât-ı Dil Hakkında.” Hasan Tevfik, Hayâlât-ı Dil, 13-48. İstanbul: Büyüyen Ay, 2018.
Château de Versailles. “The Grand Dauphin.” Château de Versailles. https://en.chateauversailles.fr/discover/history/great-characters/grand-dauphin (erişim 24 Ağustos 2025).
Danişmend, İsmail Hami. “Tanzimat’ın İlk Romanı 2.” Cumhuriyet, 3 Aralık 1942.
Danişmend, İsmail Hami. “Tanzimat’ın İlk Romanı 3.” Cumhuriyet, 9 Aralık 1942.
de la Bedoyere, Michael. The Archbishop and the Lady: The Story of Fénelon and Madame Guyon. London: Collins, 1956.
Fénelon. Telemakhos’un Maceraları. Çeviren Ziya İshan. İstanbul: Dergâh, 2021.
Gökalp Alpaslan, Gonca. “Giriş.” Yusuf Kâmil Paşa, Tercüme-i Telemak, 1-30. Ankara: Öncü Kitap, 2007.
Gökalp Alpaslan, Gonca. “Osmanlı Dönemi Türk Romanının Başlangıcında Beş Eser.” Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, özel sayı, “Osmanlı’nın 700. Yılı.” s. 16 (Aralık 1999): 185-202.
Hasan Tevfik Efendi. Hayâlât-ı Dil. İstanbul: Tophâne-i Âmire Matbaası, 1285 [1868].
Hasan Tevfik Efendi. Hayâlât-ı Dil. Hazırlayan Muhammet Can ve Esengül Sağlam Can. İstanbul: Büyüyen Ay, 2018.
“Hasan Tevfik Efendi.” Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA). DH.SAID, 26/89, 173.
Issı, Ahmet Cüneyt. “Türk Edebiyatının Romanla Tanışması.” Hece, özel sayı, “Türk Romanı.” s. 65-66-67, c. 1, 3. bs. (Mayıs 2017): 22-27.
İnal, İbnülemin Mahmud Kemal. “Tevfik”. Son Asır Türk Şairleri. c. 10, 1876-1878. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1970.
Kaplan, Mehmed. “Tanzîr-i Telemak.” Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 3, s. 1-2 (1948): 1-20.
Koç, Haşim. “Osmanlı’da Tercüme Kavramı ve Tanzimat Dönemindeki Edebî Tercümelere Dair Çalışmalar.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 4, s. 8 (2006): 351-381.
Mehmet Nâil Tuman. “Tevfîk.” Tuhfe-i Nâilî. c. 1. Hazırlayanlar Cemâl Kurnaz ve Mustafa Tatçı, 132. Ankara: Bizim Büro, 2001.
Meral, Arzu. “The Ottoman Reception of Fénelon’s Télémaque.” Fénelon in the Enlightenment: Traditions, Adaptations, and Variations, edited by Christoph Schmitt-Maaß, Stefanie Stockhorst ve Doohwan Ahn, 211-235. Amsterdam–New York: Rodopi, 2014.
Meral, Arzu. “Western Ideas Percolating into Ottoman Minds: A Survey of Translation Activity and the Famous Case of Télémaque.” PhD diss., Leiden University, 2010.
Muallim Nâci ve Beşir Fuad. İntikad. İstanbul: Mahmut Bey Matbaası, 1304 [1887-1888].
Nâmık Kemâl. “Mukaddime-i Celâl.” Yeni Türk Edebiyatı Antolojisi 2, hazırlayanlar Mehmet Kaplan, İnci Enginün ve Birol Emil, 342-372. 2. bs. İstanbul: Marmara Üniversitesi, 1993.
Nâmık Kemâl. “Tahrib-i Harabat’tan.” Yeni Türk Edebiyatı Antolojisi 2, hazırlayanlar Mehmet Kaplan, İnci Enginün ve Birol Emil, 325-335. 2. bs. İstanbul: Marmara Üniversitesi, 1993.
Özenmiş Tuzalan, Sebahat. “Şeyhülislamlara Sunulan Kasideler.” Yüksek Lisans Tezi. Selçuk Üniversitesi, 2010.
Özgül, Metin Kayahan. “Romanın Hikâyesi.” Hece, özel sayı, “Türk Romanı.” s. 65-66-67, c. 1, 3. bs. (Mayıs 2017): 11-21.
Özgül, Metin Kayahan. “Yusuf Kâmil Paşa’nın Tercüme-i Telemak’ı.” Erdem, s. 40 (2002): 193-241.
Özkırımlı, Atilla. Türk Edebiyatı Tarihi 1. İstanbul: İnkılâp, 2004.
Özön, Mustafa Nihat. Türkçede Roman. Hazırlayan Alpay Kabacalı. İstanbul: İletişim, 1985.
Tanpınar, Ahmet Hamdi. XIX. Asır Türk Edebiyatı Tarihi. Hazırlayan Abdullah Uçman. 6. bs. İstanbul: Yapı Kredi, 2009.
Tek, Zeynep, Tülin Arslan ve Emine Zeytunlu. “Batılılaşma Dönemi Doğu Edebiyatında ‘Les Aventures de Télémaque, Fils d’Ulysse’in Serüveni: Türkçe, Arapça ve Farsça Örneği.” DTCF Dergisi 61, s. 1 (2021): 234-264.
Tevfik Fikret. “Musahabe-i Edebiyye: “Hasta Çocuk” Manzumesi Nasıl Telakki Edildi?” Servet-i Fünun, s. 266 (4 Nisan 1312 [16 Nisan 1896]): 22-23.
Yekbaş, Hakan. “Hasan Tevfîk Efendi’nin Muharrem Ayı ve Kerbelâ Hâdisesi’ne Dair Risalesi.” Çeşitli Yönleriyle Kerbelâ (Edebiyat), hazırlayan Alim Yıldız, 107-159. Sivas: Asitan, 2010.
Yıldıran, Meliha. “Ahmed Cevdet Paşa: Hayatı-Eserleri ve Dîvânçe-i Cevdet.” Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, 1994.
Yılmaz, Müslüm. “Hasan Tevfîk Efendi ve Menâkıbü’l-Ahyâr ve Mevâhibü’l-Ebrâr Adlı Eseri.” Uluslararası 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın 140. Yılında Kafkas Göçleri ve Etkileri Sempozyumu Bildiriler Kitabı, hazırlayanlar Fahameddin Başar ve Murat Kasap, 240-252. İstanbul: Gürcistan Dostluk Derneği, 2019.
Yûsuf Kâmil Paşa. Tercüme-i Telemak. Hazırlayan Gonca Gökalp Alpaslan. Ankara: Öncü Kitap, 2007.
Yûsuf Kâmil Paşa. Tercüme-i Telemak. İstanbul: Tasvîr-i Efkâr Gazetehânesi, 1279 [1863].
Yüksel, Süheyla. “İki Edip Altı Mektup (Üdebâdan İki Zât Arasında Cereyan Eden Muhâbere-i Edebiyedir).” Türklük Bilimi Araştırmaları, s. 8 (1999): 285-297.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Muhammet Can
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
