Evliyâ Çelebi’nin İstanbul’u: Metin Madenciliği Temelli Bir Yaklaşım
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.17649961Anahtar Kelimeler:
Evliyâ Çelebi, Osmanlı Çalışmaları, İstanbul, LLM, NLP, Dijital Beşerî Bilimler, Şehir TarihiÖzet
Bu çalışma, Evliyâ Çelebi’nin (ö. 1687’den sonra), on yedinci yüzyıla ait Seyâhatnâme’sinin İstanbul cildinin Doğal Dil İşleme (Natural Language Processing, NLP), çok yöntemli metin madenciliği ve GPT tabanlı yaklaşımlarla incelenmesine yönelik bir metodolojik çerçeve sunmaktadır. Araştırmada, eş-oluşum ve frekans analizi, Latent Dirichlet Allocation (LDA) ile konu modellemesi, BERT tabanlı dönüştürücü modeller aracılığıyla duygu analizi ve adlandırılmış varlık tanıma (NER) uygulamaları kullanılarak Seyâhatnâme’deki semantik ve tematik örüntüler belirlenmiştir. Çalışma, Osmanlı Türkçesinin hesaplamalı analiz yöntemlerine entegrasyonunda karşılaşılan dilbilimsel zorlukları ele almakta; tarihsel metinlere uyarlanmış dil modellerinin gerekliliğine ve bu bağlamda GPT’nin sağlayabileceği katkılara işaret etmektedir. Bu yaklaşım, nicel ve tematik analizleri bir araya getirerek, Seyâhatnâme’nin sosyo-kültürel ve tarihsel içeriğinin farklı boyutlarının incelenmesine olanak tanımakta ve dijital beşerî bilimler ile dijital tarih alanında Osmanlı çalışmaları literatürüne katkı potansiyeli sunmaktadır.
Referanslar
Aladağ, Fatma. “Dijital Beşerî Bilimler ve Türkiye Araştırmaları: Bir Literatür Değerlendirmesi.” Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, s. 18 (2020): 773-796. https://dergipark.org.tr/tr/pub/talid/issue/58073/800406.
Aladağ, Fatma. “Osmanlı Çalışmalarında Dijital Edisyon ve Metin Kodlama: Text Encoding Initiative (TEI).” Zemin, s. 6 (2023): 190-211. https://doi.org/10.5281/zenodo.10435921
Aladağ, Fatma ve Elif Derin Can. “Programlamadan Yapay Zekâya Osmanlı Türkçesi İçin Metin Tanıma ve Otomatik Transkripsiyon.” Dijital Osmanlı Çalışmaları, hazırlayan Yunus Uğur, 1-20. İstanbul: Vakıf Bank Yayınları, 2023.
Archer, Dawn. “Data Mining and Word Frequency Analysis.” Research Methods for Reading Digital Data in the Digital Humanities, 72-92. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2016. https://doi.org/10.1515/9781474409629-006.
Aydın, Galip ve İbrahim R. Hallaç. “Türkçe Metinlerde Otomatik Konu Tespiti.” Fırat Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi 33, s. 2 (2021): 599-606.
Bilgin Taşdemir, Esma F. “Printed Ottoman Text Recognition Using Synthetic Data and Data Augmentation.” International Journal on Document Analysis and Recognition, no. 26 (2023): 273-287.
Blei, David M., Andrew Y. Ng and Michael I. Jordan. “Latent Dirichlet Allocation.” Journal of Machine Learning Research, no. 3 (2003): 993-1022.
Bordag, Stefan. “A Comparison of Co-occurrence and Similarity Measures as Simulations of Context.” Computational Linguistics and Intelligent Text Processing: CICLing 2008, edited by Alexander Gelbukh, Lecture Notes in Computer Science, vol. 4919. Berlin-Heidelberg: Springer, 2008. https://doi.org/10.1007/978-3-540-78135-6_5.
Demir, Uğur. “Seyyâh-ı Âlem Evliyâ Çelebi’nin Kaleminden Cihan Mimarı Sinan.” Mimar Sinan ve Su, hazırlayan Coşkun Yılmaz, 11-49. İstanbul: Sultangazi Belediyesi, 2017.
Digital Ottoman Corpora (website). https://www.digitalottomancorpora.org (erişim 12 Kasım 2025).
Digital Ottoman Studies Platform (website). https://www.digitalottomanstudies.com (erişim 10 Kasım 2025).
Duran, Zeynep. “Evliya Çelebi Seyahatnâmesi’ne Göre İstanbul’da Esnaf, Zanaat ve Ticaret.” Yüksek Lisans Tezi. Kırıkkale Üniversitesi, 2006.
Ehrmann, Mathieu, Matteo Romanello, Matthias Flückiger and Simon Clematide. “Challenges in Named Entity Recognition for Historical Texts.” Proceedings of the ACM/IEEE Joint Conference on Digital Libraries (JCDL) (2023). https://doi.org/10.1145/3604931.
Evliyâ Çelebi. Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnâmesi: İstanbul. Hazırlayan Yücel Dağlı ve Seyit Ali Kahraman. İstanbul: YKY, 2003.
Evliyâ Çelebi. Seyahatnâme: I. Kitap. Hazırlayan Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman ve Yücel Dağlı. İstanbul: YKY, 2008.
Feldman, Ronen ve James Sanger. The Text Mining Handbook: Advanced Approaches in Analyzing Unstructured Data. Cambridge: Cambridge University Press, 2007. https://doi.org/10.1017/CBO9780511546914.
Kayabaş, Ayla, Helmut Schmid, Ahmet Ercan Topçu ve Özkan Kılıç. “TRMOR: A Finite-State-Based Morphological Analyzer for Turkish.” Turkish Journal of Electrical Engineering and Computer Sciences 27, no. 5 (2019): 3837-3851. https://doi.org/10.3906/elk-1902-125.
Kırmızıaltın, Süphan ve David Wrisley. “Automated Transcription of Historical Periodicals with HTR: Challenges and Futures.” Digital Humanities Quarterly 16, no. 2 (2022).
Köksal, Abdullatif. Turkish-Lemmatizer (GitHub repository). https://github.com/akoksal/Turkish-Lemmatizer (erişim 13 Haziran 2025).
Martins, Bruno, Patricia Murrieta-Flores ve Miguel Won. “Ensemble Named Entity Recognition (NER): Evaluating NER Tools in the Identification of Place Names in Historical Corpora.” Frontiers in Digital Humanities, no. 5 (2018): 333859. https://doi.org/10.3389/fdigh.2018.00002.
Nandwani, Pansy and Rupali Verma. “A Review on Sentiment Analysis and Emotion Detection from Text.” Social Network Analysis and Mining, no. 11 (2021): 81. https://doi.org/10.1007/s13278-021-00776-0.
Taşar, Emin Selçuk. “Tahrir, Tasnif ve Tavsif: Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesinde Şehir ve Mimari.” Doktora Tezi. Mardin Artuklu Üniversitesi, 2020.
Wankhade, Mayur, Annavarapu Chandra Sekhara Rao and Chaitanya Kulkarni. “A Survey on Sentiment Analysis Methods, Applications, and Challenges.” Artificial Intelligence Review, no. 55 (2022): 5731-5780. https://doi.org/10.1007/s10462-022-10144-1.
Zemberek-NLP (GitHub repository). Ahmet A. Akın. https://github.com/ahmetaa/zemberek-nlp. (erişim 12 Haziran 2025).
BERTurk (Hugging Face). https://huggingface.co/dbmdz/bert-base-turkish-cased. (erişim 22 Temmuz 2025).
BERT-base Turkish Sentiment Model (Hugging Face). https://huggingface.co/savasy/bert-base-turkish-sentiment-cased. (erişim 22 Temmuz 2025).
mDeBERTa-v3-base-xnli-multilingual-nli-2mil7 (Hugging Face). https://huggingface.co/MoritzLaurer/mDeBERTa-v3-base-xnli-multilingual-nli-2mil7. (erişim 24 Temmuz 2025).
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2025 Fatma Aladağ
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
