Eski Türkçe Metinlerde körü Edatı ve (aŋar) körü (bil-) İfadesi Üzerine
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.17634357Anahtar Kelimeler:
Eski Uygurca, Orhon Yazıtları, edat, eşdizimlilik, idrak fiilleri, gramerleşmeÖzet
Edat kategorisi Türk dilinde ilk yazılı metinlerden itibaren mevcut olup Türk dilinin gelişim sürecinde edat sayısının da arttığı görülmektedir. Bu makalede runik harfli Türk kağanlık yazıtlarındaki bilinen edatlara ilaveten edat işlevinde bir biçimin daha bulunduğu ortaya konulacaktır. Bu arada kör- ve bil- fiillerinin eşdizimli kullanımı da incelenecektir. Runik harfli Eski Türkçe yazıtlarda karşılaşılan aŋar körü bil- ifadesi ile Eski Uygurca metinlerde yer alan bazı körü biçimlerinin nasıl anlaşılması gerektiği hususları üzerinde de durulmaktadır. Ayrıca İlk İslami Türkçe metinlerden Kutadgu Bilig’de ve Eski Uygurcada körü edatına dair örneklerin bilindiğinden çok daha fazla olduğu ilgili metinlerdeki örnekler üzerinden ortaya konacaktır. Konuyla ilgili olarak söz konusu edatın istemi meselesi de ayrıntısıyla irdelenmiş ve edatın öncesinde gerektirdiği hâl ekine göre işlevlerinin çeşitlendiği, bilinen istemleri dışında farklı dizilimlerle örneklerinin de bulunduğu görülmüştür. Edatın Eski Uygurca için bilinen kıyaslama işlevinin dışında görecelik, uygunluk işlevlerinde de kullanıldığı, bu dönem metinlerinden elde edilen tanıklar vasıtasıyla gösterilecektir.
Referanslar
Ağca, Ferruh. “Eski Türkçede {-A/ -I/ -(y)U} Ünlü Zarf-Fiil Eklerinin Farklı Bir İşlevi Üzerine.” Türkbilig, s. 13 (2007): 3-17.
Arat, Reşit Rahmeti. Kutadgu Bilig I: Metin. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1947.
Arat, Reşit Rahmeti. Kutadgu Bilig: Çeviri. Ankara: TTK, 1959.
Atalay, Besim. Divanü Lûgat-it Türk (Çeviri). Birleştirilmiş 1. bs. Ankara: TDK, 2013.
Aydın, Erhan. Orhon Yazıtları: Köl Tegin, Bilge Kağan, Tonyukuk, Ongi, Köli Çor. 3. bs. Konya: Kömen, 2015.
Azılı, Kenan. Ana Oğuzca Durum Morfemleri: İç Rekonstrüksiyon Bağlamında Bir İnceleme. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 2020.
Banguoğlu, Tahsin. Türkçenin Grameri. 8. bs. Ankara: TDK, 2007.
Barutçu-Özönder, F. Sema. Üç İtigsizler: Giriş-Metin-Tercüme-Notlar-İndeks XXX Levha. Ankara: TDK, 1998.
Clauson, Sir Gerard. An Etymological Dictionary of the Pre-Thirteenth Century Turkish. Oxford: Oxford University Press, 1972.
Çetin, Engin. Altun Yaruk VII. Kitap Berlin Bilimler Akademisindeki Metin Parçaları: Karşılaştırmalı Metin, Çeviri, Açıklamalar, Dizin. Ankara: TDK, 2020.
Dankoff, Robert and James Kelly. Compendium of the Turkic Dialects (Diwan Lugat at-Turk). vol. 2. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1984.
Deny, Jean. Türk Dil Bilgisi. Çeviren Ali Ulvi Elöve. Günümüz Türkçesine uyarlayan Ahmet Benzer. İstanbul: Kabalcı, 2012.
Dinçer, Aslıhan. “(e)dgüti (e)şid ḳ(a)t(ı)ġdı tıŋla: Söylediğim Budur, Kastım Bu Değildir.” Dil Araştırmaları, s. 22 (2018): 95-107.
Eraslan, Kemal. Eski Uygur Türkçesi Grameri. Ankara: TDK, 2012.
Ercilasun, Ahmet Bican. Kutadgu Bilig Grameri: Fiil. 2. bs. Ankara: Akçağ, 2014.
Ercilasun, Ahmet Bican. Türk Kağanlığı ve Türk Bengü Taşları. İstanbul: Dergâh, 2016.
Ercilasun, Ahmet Bican ve Ziyat Akkoyunlu. Dîvânu Lugâti’t-Türk: Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin. 2. bs. Ankara: TDK, 2015.
Erdal, Marcel. A Grammar of Old Turkic. Leiden-Boston: Brill, 2004.
Ergin, Muharrem. Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak, 2011.
Gabain, Annemaria von. Eski Türkçenin Grameri. Çeviren Mehmet Akalın. 5. bs. Ankara: TDK, 2007.
Gökçe, Faruk. “Kutadgu Bilig’de Kör- “Görmek”: Çok Anlamlılık, Metafor ve Gramerleşme.” Türkbilig Türkoloji Araştırmaları, s. 29 (2015): 59-76.
Hacıeminoğlu, Necmettin. Karahanlı Türkçesi Grameri. 4. bs. Ankara: TDK, 2013.
Hacıeminoğlu, Necmettin. Türk Dilinde Edatlar. İstanbul: Bilge-Kültür-Sanat, 2015.
Hamilton, James Russell. Manuscrits ouïgours du IXe-Xe siècle de Touen-Houang, Paris: Peeters France, 1986.
Hirik, Erkan ve Tuğba Çolak. “Türkçe Mental Fiillerde ‘Çok Katmanlılık’.” IV. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Sempozyumu Bildiriler Kitabı, hazırlayan Hikmet Koraş, 168-261. c. 3. Niğde, 2017.
İmer, Kâmile, Ahmet Kocaman ve A. Sumru Özsoy. Dilbilim Sözlüğü. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi, 2011.
İskender, Halil. “A Case of Absolute Neutralization in Turkish: T-Palatalization and its Predictability.” Zemin, s. 2 (2021): 78-111.
Kaya, Ceval. Uygurca Altun Yaruk Giriş, Metin ve Dizin. Gözden geçirilmiş 2. bs. Ankara: TDK, 2021.
Korkmaz, Zeynep. Türkiye Türkçesi Şekil Bilgisi. 5. bs. Ankara: TDK, 2017.
Lakoff, George ve Mark Johnson. Metaforlar Hayat, Anlam ve Dil. Çeviren Gökhan Yavuz Demir. 2. bs. İstanbul: İthaki, 2015.
Li, Yong-Sŏng. “Kutadgu Bilig’de Gözden Kaçan İki Son Takı: körü ve sayu Üzerine.” Türk Dilleri Araştırmaları, s. 7 (1997): 233-260.
Li, Yong-Sŏng. Türk Dillerinde Son Takılar. Ankara: TDK, 2022.
Nadelyayev, Vladimir Mikhailovich, Dmitriy Mikhailoviç Nasilov, Evgeniy Rafailoviç Tenişev, Aleksandır Mikhailoviç Şçerbak. Drevnetyurkskiy Slovar. Leningrad: Izdatel’stvo Nauka Leningradskoye otdeleniye, 1969.
Öner, Mustafa. “Edatların Karşılaştırma ve Sınırlandırma Bağlantıları.” TDAY Belleten 1999 I-II, (2003): 147-157.
Shōgaito, Masahiro. Abidaruma ronsho no bunken gaku teki kenkyū. Uighur Abhidharma Texts: A Philological Study. Kyoto: Nakanishi Printing, 2008.
Shōgaito, Masahiro. Abhidharmakośabhāṣya preserved at the Museum of Ethnography in Stockholm. (Turgologica 99). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2014.
Tekin, Talât. Orhon Yazıtları. 4. bs. Ankara: TDK, 2010.
Tekin, Talât. Orhon Türkçesi Grameri. Ankara: TDK, 2016.
Thomsen, Vilhelm. “Dr. M. A. Stein’s Manuscripts in Turkish ‘Runic’ Script from Miran and Tun-Huang.” The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, (January 1912): 181-227.
Thomsen, Vilhelm. Orhon Yazıtları Araştırmaları. Çeviren Vedat Köken. 2. bs. Ankara: TDK, 2011.
Tokyürek, Hacer. Altun Yaruk Sudur IV. Tegzinç: Karşılaştırmalı Metin Yayını. Ankara: TDK, 2018.
Wilkens, Jens. Handwörterbuch des Altuigurischen Altuigurisch-Deutsch-Türkisch: Eski Uygurcanın El Sözlüğü Eski Uygurca-Almanca-Türkçe. Göttingen: Universitätsverlag Göttingen, 2021.
Yaylagül, Özen. “Türk Runik Harfli Metinlerde Mental Fiiller.” Modern Türklük Araştırmaları Dergisi 2, s. 1 (2005): 17-51.
Yıldırım, Fikret. Irk Bitig ve Orhon Yazılı Metinlerin Dili. Ankara: TDK, 2017.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2025 Buket Nur Kırmızıgül Şimşek
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
