Türkiye Türkçesi Ağızlarında Cümle Dışı Unsurların İşlevleri: Seçilmiş Ağızlardan Örnekler
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.17650045Anahtar Kelimeler:
Cümle dışı unsur, ağız, Türkiye Türkçesi ağızları, Evrensel Bağımlılık, Tesnière söz dizimiÖzet
Cümle Dışı Unsurlar (CDU) söylemin yapılandırılması, bilginin aktarılması ve sosyal ilişkilerin kurulmasında merkezi rol oynamaktadır. Bu araştırma, Elazığ, Tunceli, Malatya, Erzurum, Erzincan, Van, Bingöl, Kars, Ardahan, Muş ve Ağrı merkez ağızlarından derlenmiş doğal konuşma verisi üzerinden CDU’ların işlevsel yapısını ve söz dizimsel konumunu incelemeyi hedeflemektedir. Makalenin kapsam sınırlaması gereği Doğu Anadolu Bölgesi’ne odaklanılmıştır. Araştırmada önerilen yöntem ve sınıflandırma ölçütleri denetlenebilir bir derlem üzerinde sınanmakta, işlerlik kazandıktan sonra diğer bölgelere uygulanması öngörülmektedir. Çalışmada CDU’lar; ünlem, hitap, söylem işaretleyicisi, duygusal ifade, aktarıcı yapı, öne alma yapısı (sol dislokasyon) ve iyi dilek yapıları olmak üzere yedi temel kategori altında sınıflandırılmıştır. Sınıflara ayrılan CDU’lar, Evrensel Bağımlılık (EB) sistemine göre etiketlenmiştir. Etiketleme yapılırken hem EB sistemi de hem de Tesnière’in yapısal söz dizimi kuramı bir arada uygulanmıştır. Bu sayede her bir CDU’nun hangi sözcüğe bağlı olduğu, cümle içindeki işlevi ve konumu belirlenmiştir. Ağızlarda en yaygın CDU türünün söylem işaretleyicisi, hitaplar ve ünlemler olduğu tespit edilmiştir. CDU türlerinin en çok konuşmayı başlatma, anlatı geçişini sağlama, cümleler arasında anlam ilişkisi kurma, bilgi aktarma, duygusal tepki verme ve dikkat çekme işlevlerinde kullanıldığı görülmektedir. CDU’ların cümle içindeki konumlarına göre dağılımı incelendiğinde CDU’ların cümle başında yoğunlaştığı belirlenmiştir.
Referanslar
Alyılmaz, Semra. “Türkçenin Söz Diziminde Seslenmeler ve Seslenme Öbekleri.” Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, s. 54 (2015): 31-50.
Astruc-Aguilera, Lluisa and Francis Nolan. “Variation in the Intonation of Extra-sentential Elements.” Proceedings of the 16th International Congress of Phonetic Sciences, no. 16 (2007): 85-106.
Astruc, Lluisa. “The Form and Function of Extra-Sentential Elements.” Catalan Journal of Linguistics, no. 4 (2005): 1-25.
Buran, Ahmet. Elazığ İli Ağızları. Elazığ: Elazığ Kültür, 2003.
Ercilasun, Ahmet Bican. Kars İli Ağızları Ses Bilgisi. Ankara: TDK, 2013.
Ergin, Muharrem. Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak, 2009.
Espinal, M. T. “The Representation of Disjunct Constituents.” Language 67, no. 4 (1991): 726-762.
Gemalmaz, Efrasiyap. Erzurum Ağzı. Ankara: TDK, 1995.
Glikman, Julie and Thomas Verjans. “Old French Parataxis: Syntactic Variant or Stylistic Variation?” Variation and Change in French: A Diachronic Perspective, edited by S. Wolfe and C. Radulescu, 71-90. London: Routledge, 2013.
Goria, Eugenio. “The Role of Extra-Clausal Constituents in Bilingual Speech: Form and Function of Extra-Clausal Constituents.” Cross-linguistic Perspectives on the Syntax and Semantics of Extra-Clausal Constituents, edited by M. Mazzoleni and C. Spreafico, 213-234. Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 2016.
Gülseren, Cemil. Malatya İli Ağızları. Ankara: TDK, 2021.
Güngör, Hayriye. “Tunceli İli Ağızları.” Yüksek Lisans Tezi. Fırat Üniversitesi, 2017.
Hatiboğlu, Vecihe. Türkçenin Sözdizimi. Ankara: TDK, 1972.
Karaağaç, Günay. Türkçenin Söz Dizimi. İstanbul: Kesit, 2017.
Karahan, Leyla. Türkçede Söz Dizimi. Ankara: Akçağ, 2016.
Karaköse, Gizem and Kamil Stachowski. “Folk Linguistics in Istanbul: The Perception of Dialectal Variation.” Zemin, s. 7 (2024): 32-55.
Karaörs, Metin. Türkçenin Söz Dizimi ve Cümle Tahlilleri. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, 1993.
Keizer, Evelien. “The Placement of Extra-Clausal Constituents in Functional Discourse Grammar.” Revista Canaria de Estudios Ingleses, no. 80 (2020): 19-35.
Kerimoğlu, Caner. “Türkçe Dil Bilgisi Öğretiminde Söz Dizimi ile İlgili Kabuller Üzerine II (Cümle Öğeleri).” Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, s. 20 (2006): 119-129.
Kerimoğlu, Caner. “Türkiye Türkolojisinde Cümle Ögeleri ve Teori.” Edebiyat Üzerine İncelemeler: Rıza Filizok’a Armağan, 193-207. İzmir: Ege Üniversitesi, 2019.
Lohmann, Arne and Cristian Koops. “Aspects of Discourse Marker Sequencing: Empirical Challenges and Theoretical Implications.” Outside the Clause: Form and Function of Extra-Clausal Constituents, edited by G. Kaltenböck, E. Keizer and A. Lohmann, 417-446. Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 2016.
Munaro, Nicola and Cecilia Poletto. “Sentential Particles and Clausal Typing in the Veneto Dialects.” ZAS Papers in Linguistics 35, no. 2 (2004): 375-397.
Nivre, Joakim, Marie-Catherine de Marneffe, Filip Ginter, Yoav Goldberg, Jan Hajič, Christopher D. Manning, Ryan McDonald, Slav Petrov, Sampo Pyysalo, Natalia Silveira, Reut Tsarfaty and Daniel Zeman. “Universal Dependencies v1: A Multilingual Treebank Collection.” Proceedings of the Tenth International Conference on Language Resources and Evaluation (LREC’16), 1659-1666. Portorož, Slovenia: European Language Resources Association (ELRA), 2016.
Özmen, Mehmet. Türkçenin Sözdizimi. Adana: Karahan Kitabevi, 2013.
Özmen, Şeyda. “Muş-Merkez Ağzı.” Yüksek Lisans Tezi. Fırat Üniversitesi, 2007.
Sevinçli, Veysi ve Mustafa Özkan. Türkiye Türkçesi Söz Dizimi. İstanbul: Akademik Kitaplar, 2019.
Tesnière, Lucien. Elements of Structural Syntax. Translated by Timothy Osborne and Sylvain Kahane. Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 2015.
Tosun, İbrahim. Ardahan İli Ağızlarının Ses ve Şekil Özellikleri (İnceleme-Metin). Ankara: Payda Yayıncılık, 2016.
Uygun, Muhsin. “Türkiye Türkçesi Söz Dizimi.” Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, s. 36 (2016): 607-610.
Üstünova, Kerime. Türkiye Türkçesinde Yapı Kavramı ve Söz Dizimi İncelemeleri. İstanbul: Sentez, 2014.
Vries, Michiel de. “Asymmetric Merge and Parataxis.” Canadian Journal of Linguistics/Revue canadienne de linguistique 53, no. 3 (2008): 283-306.
Vries, Michiel de. “Invisible Constituents? Parentheses as B-Merged Adverbial Phrases.” Linguistic Variation Yearbook, no. 7 (2007): 203-242.
Vries, Michiel de. “Parataxis as a Different Type of Asymmetric Merge.” Theoretical Linguistics 30, no. 1 (2004): 47-89.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2025 Cemile UZUN
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
