Üç İstanbul’un Asrîlik ile Millîlik Arasında “Kaybeden” Kadınları: Süheyla ve Belkıs

Özet

Mithat Cemal Kuntay’ın 1938 yılında yayımlanan Üç İstanbul romanında, II. Abdülhamid dönemi, II. Meşrutiyet ve Mütareke İstanbul’unun toplumsal ve özellikle de bürokratik panoraması Adnan karakteri odağında anlatılır. Sunduğu toplumsal panorama nedeniyle bu metin çoğu zaman, bir “dönem romanı” olarak ele alınmış ama yaygın bakış açısı romanın farklı katmanlarında belirginleşen diğer toplumsal meselelere kayıtsız kalınmasına neden olmuştur. Üç İstanbul, en başta, tam da sunduğu panoramanın düşünsel zeminini anlayabilmek için toplumsal cinsiyet açısından incelenmeyi beklemektedir. Mithat Cemal Kuntay, Adnan’ın toplumsal ve siyasal hareketler içinde şekillenen biyografisini anlatırken karşılaşılan kadınları cinsiyetçi bir perspektifle birer tipe dönüştürür. Adnan’ın karşılaştığı ve özellikle cinsel münasebet kurduğu kadınların tamamı kişilik zaafiyeti taşıyan, “düşkün” kadınlar olarak anlatılır. Yalnızca bu kadınlar değil, Adnan’ın hayatında derin izler bırakan kadınlar da cinsiyetçi söyleme maruz kalır. Adnan’ın hayatının yönünü belirleyen iki kadın, bu cinsiyetçi söylemin kutuplarının saydam biçimde görülmesine imkân sağlar. İstanbullu züppe ve yozlaşmış kadını temsil eden Belkıs ile Batılı bir eğitim gördüğü hâlde ahlaklı ve milli kalmayı başarabilmiş Süheyla’nın aşk ve cinsellik odağında temsil edilme biçimleri cinsiyetçi söylemin iki kutbuna işaret eder. Hegemonik erkeklik söylemi çoğunlukla ahlaki konularda keskinleşirken cezalandırma mekanizması işletilir ve özellikle kendi arzularının peşinden giden kadınlar trajik bir son yaşamak zorunda bırakılırlar. Süheyla ve Belkıs karakterlerinin temsili sayesinde inşa edilen karşıtlık, “makbul kadın” ile “zelil kadın”ın sınırlarının çizilmesine ve kadınların belli bir alana hapsedilmesine hizmet eder. Vatanperver ve namuslu kadın yalnız, mutsuz ama çocuklu olarak evin içinde kalırken, muhteris ve gösteriş meraklısı “zelil” kadın ahlaki yozlaşmasının bedelini intihar ederek ödemek zorunda bırakılır. Üç İstanbul’da bir semptom olarak karşımıza çıkan cinsiyetçi söylemin Mithat Cemal Kuntay’ın yetiştiği dönemin karakteristiğinden beslenerek kurulduğu aşikârdır. Bu nedenle Kuntay’ın fikir evrenini ve nihai noktada cinsiyetçi perspektifini kurmasına vesile olan kültürel ortama da yakından bakmak gerekir. Bu yazıda Üç İstanbul’daki kadına yönelik toplumsal cinsiyet prototiplerinin metne nasıl sızdığı incelendiği gibi, özellikle milliyetçi bakış açısının Kuntay’ın ethosuna etkisi de ele alınmıştır.