Alî Şîr Nevâyî’de Burçlar
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.20627176Anahtar Kelimeler:
Alî Şîr Nevâyî, Çağatay Türkçesi, İslam astronomisi, astronomi terimleri, burçlarÖzet
Alî Şîr Nevâyî, eserlerinde astronomi ile ilgili pek çok terimi estetik bir üslupla işlemiş ve bunu şiirlerine ustalıkla yansıtmıştır. Onun şiirleri sadece kültürel ve estetik kaygıyla yazılmamış, aynı zamanda döneminin bilimsel anlayışını da ayrıntılı olarak yansıtmıştır. Nevâyî’nin eserlerinde astronomik kavramlar, İslam düşüncesi çerçevesinde şekillenmekle birlikte, özellikle Batlamyus’un (Ptolemaios, ö. 168 [?]) geliştirdiği geosentrik [yer merkezli] evren modeli ve İslam filozoflarının bu modele getirdiği yorumlarla doğrudan ilişkilidir. Bu modele göre evren, merkezde Dünya olmak üzere iç içe geçmiş feleklerden oluşmaktadır. Sekizinci felek, sabit yıldızların yer aldığı felek olarak tanımlanmış ve burçlar bu felek içerisinde konumlandırılmıştır. Burçlar Kuşağı, on iki eşit parçaya ayrılmış olup her biri 30°’lik bir alanı kapsamaktadır. Burçlar Ḥamel ‘Koç’, Ṩevr ‘Boğa’, Cevzā ‘İkizler’, Sereṭān ‘Yengeç’, Esed ‘Aslan’, Sünbüle ‘Başak’, Mīzān ‘Terazi’, ‘Aḳreb ‘Akrep’, Ḳavs ‘Yay’, Cedy ‘Oğlak’, Delv ‘Kova’, Ḥūt ‘Balık’ şeklindedir. Zodyak Kuşağı’nda yer alan burçlar, baharın başlangıcı olan Ḥamel’den başlar ve kış ayının son burcu olan Ḥūt burcuna kadar devam eder. Bu çalışmada, Alî Şîr Nevâyî’nin eserlerinde yer alan burçlar, İslam düşüncesi çerçevesinde ele alınmış; beyitlerde geçen burç adları incelenmiştir. Çalışma, söz konusu terimlerin bağlam içindeki anlamlarını ve İslam kozmolojisiyle olan ilişkilerini ortaya koymayı amaçlamaktadır.
Referanslar
Ahmedî, İskendernâme. Hazırlayan Yaşar Akdoğan ve Nalan Kutsal. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu, 2019.
Ahmed-i Dâî. Tercüme-i Sî Fasl fi’t-Takvîm. Hazırlayan Emre Kundakçı. İstanbul: Muhayyel, 2021.
Akkaya, Veysel. “Muhyiddin İbnü’l-Arabî’de Arş Tasavvuru ve İstivâ Meselesi.” The Journal of Academic Social Science Studies, s. 33 (2015): 379-392.
Alî Şîr Nevâyî. Lisānü’ṭ-Ṭayr. Hazırlayan Mustafa Canpolat. Ankara: TDK, 1995.
Alî Şîr Nevâyî. Sedd-i İskenderî. Hazırlayan Hatice Tören. Ankara: TDK, 2001.
Alî Şîr Nevâyî. Bedâyiu’l-Vasat: Üçünçi Dîvân. Hazırlayan Kaya Türkay. Ankara: TDK, 2002.
Alî Şîr Nevâyî. Leylī vü Mecnūn. Hazırlayan Ülkü Çelik Şavk. Ankara: TDK, 2011.
Alî Şîr Nevâyî. Ferhâd u Şîrîn: İnceleme-Metin. Hazırlayan Gönül Alpay-Tekin. Ankara: TDK, 2012.
Alî Şîr Nevâyî. Emīr Nizāmu’d-dīn ‘Alī Şīr-i Nevāyī Ḫamse Törtünçi Dāstān Seb’a-yi Seyyār [Yedi Gezegen]: Giriş-Metin. Hazırlayan Güzin Tural. Ankara: TDK, 2015.
Alî Şîr Nevâyî. Hayretü’l-Ebrār. Hazırlayan Vahit Türk ve Şaban Doğan Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 2015.
Alî Şîr Nevâyî. Bedâyiü’l-Bidâye: İnceleme-Tenkitli Metin-Tıpkıbasım. Hazırlayanlar Vahit Türk ve Jabbor Eshonkul. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu, 2023.
And, Metin. Minyatürlerle Osmanlı-İslâm Mitologyası. İstanbul: YKY, 2010.
Beksaç, Engin. “Eyvan.” TDVİA. c. 12. İstanbul: TDV, 1995.
Bertels, Evgenii Eduardovich. “Ali Şir Nevaî’nin Ferhad ü Şirin’i.” Çeviren Rasime Uygun. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten, s. 5 (1957): 115-130.
Bir, Atilla ve Mustafa Kaçar. “Usturlap.” TDVİA. c. 42, İstanbul: TDV, 2012.
Bir, Atilla, Saliha Bütün, Mustafa Kaçar ve Âdem Akın. “Ebû Ali el-Hasan el-Merrâküşî’nin Eserinde Zerkâliyye (Evrensel Disk) Yapım Kılavuzu.” Nazariyat 6, s. 1 (2020): 39-83.
Borges, Jorge Luis ve Margarita Guerrero. The Book of Imaginary Being. London: Penguin Books, 1969.
Burckhardt, Titus. Mystical Astrology According to Ibn ‘Arabi. Translated by Bulent Rauf. Louisville, KY: Fons Vitae, 2001.
Chalyan-Daffner, Kristine. “Natural Disasters in Mamlūk Egypt (1250-1517): Perceptions, Interpetations and Human Responses.” PhD diss., Ruperto Carola Heidelberg University, 2013.
Çoruhlu, Yaşar. Türk Mitolojisinin Ana Hatları. İstanbul: Kabalcı, 2002.
Demirci, Kürşat. “Burç.” TDVİA. c. 8. İstanbul: TDV, 1992.
Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca Türkçe Ansiklopedik Lügat. Ankara: Aydın Kitabevi, 2014.
Durukan, Ertuğ, Mehmet Çözeli, Yasin Yaşar ve Mehmet Necip Taşdemir. “Güneş’in Geliş Açısının ve Gündüz Süresinin Trigonometrik Hesabı.” Journal of Social and Humanities Sciences Research 9, s. 81 (2022): 344-354.
Eliade, Mircea. Dinler Tarihine Giriş. İstanbul: Kabalcı, 2003.
Eraydın, Selçuk. “Çile.” TDVİA. c. 8. İstanbul: TDV, 1993.
Evans, James. The History & Practice of Ancient Astronomy. Oxford: Oxford University, 1998.
Fernandez, Laura Fernandez. “Arab Stars in the Castilian Sky: Al-Sūfī’s Book of Fixed Stars Amongst the Manuscripts of Alfonso X.” The Stars in the Classical and Medieval Traditions, 93-114. Prague: Institute of Contemporary History of the Czech Academy of Sciences, 2019.
Fitzpatrick, Richard. A Modern Almagest: An Updated Version of Ptolemy’s Model of the Solar System. Lulu, 2010.
Goldstein, Bernard R. “The Arabic Version of Ptolemy’s Planetary Hypotheses.” Transactions of the American Philosophical Society 57, no. 4 (1967): 3-55.
Güneş, Hasan Ali. Astroloji ve Şiir: Klasik Öncesi Dönem Türk Şiirinde Astroloji. İstanbul: Fidan Kitap, 2025.
Hafez, İhsan, “Abdul-Rahman al-Şūfī and his Book of the Fixed Stars: A Journey of Re-discovery.” PhD diss., James Cook University, 2010.
İbn Haldûn. Mukaddime. Hazırlayan Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh, 1988.
İlhan, Barış. Astroloji Dersleri. Derleyen Ayşem Aksoy. İstanbul: İlhan, 2004.
Janos, Damien, “Intellect, Substance, and Motion in al-Fārābī’s Cosmology.” PhD diss., McGill University, 2009.
Karabacak, Esra. “Ahmed-i Dâ’î’nin Risâle-i Sî Fasl Adlı Eseri Üzerine Bir İnceleme.” Turkish Studies: International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 8, s. 9 (2013): 279-288.
Murdin, Paul. Encyclopedia of Astronomy and Astrophysics. Boca Raton: CRC, 2001.
Mütercim Âsım Efendi. el-Okyânûsu’l-Basît fî Tercemeti’l-Kâmûsi’l-Muhît: Kâmûsu’l-Muhît Tercümesi. Hazırlayanlar Mustafa Koç ve Eyyüp Tanrıverdi. Ankara: Türkiye Yazma Eserler Kurumu, 2013.
Nasr, Seyyid Hüseyin. An Introduction to Islamic Cosmological Doctrines: Conceptions of Nature and Methods Used for Its Study by the Ikhwān Al-Ṣafā’, Al-Bīrūnī, and Ibn Sīnā. Bath: Thames and Hudson, 1978.
Özalan, Işıl. “Bizans Sanatında Melek Tasviri.” Yüksek Lisans Tezi. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, 2010.
Özer, Zeynep. “Divan Şiirinde Burçlar.” Yüksek Lisans Tezi. Çukurova Üniversitesi, 2015.
Öztürk, Erdem Can. “Klâsik Türk Edebiyatında Akrep ve Anlam Çerçevesi.” Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, s. 41 (2019): 283-337.
Özyurt, Salih. “Ahmet Paşa ve Hâfız’da ‘Ay’ Unsurunun Kullanımı.” Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, özel sayı 1 (2023): 1618-1629.
Şentürk, Ahmet Atilla. “Osmanlı Edebiyatında Felekler, Seyyare ve Sâbiteler (Burçlar),” Türk Dünyası Araştırmaları, s. 90 (1994): 131-180.
Miftâh, Abdülbâkî. “Fusûsu’l-Hikem’de Sayılar.” Çeviren Dilâver Gürer. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, özel sayı, “İbnü’l-Arabî Özel Sayısı 2,” s. 23 (2009): 641-655.
Navarra, Giulio. “Contextualizing Astrology in The Islamic Tradition Philosophical Foundations and Celestial Influences.” Mediterranea: International Journal on the Transfer of Knowledge, no. 10 (2025): 87-122.
Pala, İskender. Ansiklopedik Divân Şiiri Sözlüğü. İstanbul: Kapı, 2010.
Rabgûzî. Kısasü’l-Enbiyâ (Peygamber Kıssaları): Giriş-Metin-Dizin. Hazırlayan Aysu Ata. Ankara: TDK, 2019.
Saliba, George. Islamic Science and the Making of the European Renaissance. London: MIT, 2007.
Saparmin, N. binti. “History of Astrology and Astronomy in Islamic Medicine.” International Journal of Academic Research in Business and Social Sciences, no. 9 (2019): 282-296.
Savage-Smith, Emilie and Andrea P. A. Belloli. Islamicate Celestial Globes: Their History, Construction, and Use. Washington: Smithsonian Institution, 1985.
Tan, Muhammet Nedim. “Tay.” TDVİA. c. Ek 2. İstanbul: TDV, 2019.
Toomer, Gerald. J. Ptolemy’s Almagest. London: Duckworth, 1984.
Toprak, Funda. “Ali Şir Nevâyî’de Burçlar ve Gezegenler.” Prof. Dr. Zeki Kaymaz Armağanı, hazırlayanlar Caner Kerimoğlu, İbrahim Şahin ve Ekrem Ayan, 405-429. Ankara: Pegem Akademi, 2023.
Tokyürek, Hacer. “Nevâyî’nin Seb‘a-yı Seyyār’ında Gökyüzü Algısı ve İslam Astronomisinin İzleri.” Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi 10, s. 1 (2025): 172-224.
Uluğ Beg. Uluğ Beg’in Astronomi Cetvelleri, Zîc-i Uluğ Beg. Çeviren Mustafa Kaçar ve Atilla Bir. Ankara: Kültür Bakanlığı, 2012.
Unat, Yavuz. “Eski Astronomi Metinlerinde Karşılaşılan Astronomi Terimlerine İlişkin Bir Sözlük Denemesi.” OTAM: Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, s. 11 (2000): 633-696.
Unat, Yavuz. “Mıntaka.” TDVİA. c. 29. İstanbul: TDV, 2004.
Uzun, Şerife. “Klasik Türk Şiirinde Şeb-i Yeldâ.” Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, s. 34 (2015): 353-370.
Varisco, Daniel Martin. “Islamic Folk Astronomy.” Astronomy Across Cultures, edited by Helaine Selin, 615-650. Berlin: Springer Science+Business Media, B.V., 2000.
Yalçın, Selami. “Nâsıruddin B. Korkmaz El-Aktemurî (ö. 882/1478) ve Nesru’l-Cumân İsimli Tefsiri.” Doktora Tezi. Sakarya Üniversitesi, 2020.
Yaman, Mehtap. “Melheme-i Dānyāl Peygamber Tercemesi ve Ahkām-ı Sāl-i Türkān (İnceleme-Metin-Aktarma-Açıklamalar Dizin).” Doktora Tezi. Erciyes Üniversitesi, 2023.
Yavuz, Yusuf Şevki ve Zeki Ünal. “Cebrâil.” TDVİA. c. 7. İstanbul: TDV, 1993.
Yılmaz, Sueda ve Sema Köse. “Klasik Türk Şiirinde Zühre.” Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, s. 14 (2024): 128-144.
Yusuf Has Hacib. Kutadgu Bilig. Hazırlayan Reşit Rahmeti Arat. Ankara: TDK, 1999.
Zekrgoo, Amir H. “Norūz: Treading Time, Nature, Faith And Culture.” Kanz Philosophia 5, no. 1 (2015): 1-17.
Zorbacı, Abdullah, “İhvân-ı Safâ Risâlelerinde Gök Cisimlerinin İnsan Üzerindeki Etkileri.” Yüksek Lisans Tezi. Sakarya Üniversitesi, 2020.
https://www.bibleserver.com/TR.LUT/Yeşaya6 (erişim 11.03.2026).
https://www.kuranmeali.com (erişim 25.06.2025).
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2025 Hacer Tokyürek
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
